Ural

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 129–132-b. — ziyouz.com

Ural URAL, Ural toğlari — Osiyo b-n Yevropa qit'alarini birbiridan ajratib turuvçi örtaça balandlikdagi toğli ölka, Osiyo b-n Yevropa çegarasi U.ning şarqiy etaklaridan ötadi. Şim.da Kara dengizi sohillaridan, jan.da Ural daryosigaça 2000 km dan ziyod çözilgan. Eni 40—60 km dan 150 km gaça (Janubiy U.), eng baland joyi 1895 m (Narodnaya togi). Ba'zi olimlar Uralga jan.dan Muğojar toğlarini ham kiritadi.

U. nomining kelib çiqişi 2 xil: 1) Ural — kad. turkiy tildagi kamar, belboğ sözidan; 2) boşqird xalq eposidagi Ural Botir nomidan deb talqin qilinadi. U. tabiati va resurslarini örganişga 18—20-a.larda rus olimlari salmoqli hissa qöşdilar.

U. tabiatining kompleks xususiyatlari, 1navbatda geogr.si va relyefiga köra 5 tabiiy oblastga bölinadi: 1) 68°23' — 65°40' ş.k.lar orasidagi Qutbiy U.da — tundra va örmonli tundra; 2) 64° ş.k.gaça davom etgan Qutb yoni U.da — toğ örmon tundrasi va şim. tayga; 3) 59°08' ş.k.gaça davom etgan Şimoliy U.da — tayga; 4) 55°55' ş.k. gaça davom etgan Örta U.da — jan. tayga va aralaş örmonlar; 5) Ural daryosigaça tuşib kelgan Janubiy U.da — örmonli daşt va daşt landşaftlari ustun.

U.ning ğarbiy yon bağri va Uraloldi çekka egilmasida, ayniqsa, Silva daryosi (Çusovaya daryosining irmoği) havzasida karst jarayonlari kuçli rivojlangan bölib, bir qança yirik ğor (Divya, Kunğur, Kapova), köplab karst voronkalari va çökmalar uçraydi.

U. relyefiga köra, özaro parallel joylaşgan qator (2—3 tadan, jan.da 7—6 tagaça) past va örtaça balandlikdagi tog tizmalaridan hamda ular orasidagi böylama vodiylardan iborat. 55 va 54° ş.k.lar orasida joylaşgan Janubiy U. b-n şimolidagi Kutbiy U.ning orografiyasi ança murakkab.

U. gersin burmalanişida (yuqori paleozoy) şakllangan. Bu davrda kuçli vulkanizm jarayoni sodir bölgan. Geologiktektonik jihatdan U. garbdan şarqqa çözilgan bir neçta yoşi va tarkibi jihatdan turli toğ jinslaridan taşkil topgan strukturaviy zonalarga bölingan. Bulardan eng yirigi kembriygaça va paleozoy davri metamorfik, otqindi va çökindi toğ jinslaridan taşkil topgan Markaziy Uraltov antiklinoriysidir. Bunga U. toğining suvayirğiç qismi töğri keladi. Undan ğarbda çökindi toğ jinslari b-n tölgan Uraloldi çekka egilmasi, şarqda esa örta paleozoy otqindi va dengiz çökindilari b-n tölgan sinklinoriy tipidagi egilmalar guruhi joylaşgan.

Mezozoy davrida U. yemirilgan va pasaygan. Uning hoz. relyefi yangi tektonik kötarilmalar ta'sirida şakllangan. Ayni vaqtda nuraş va denudatsion jarayonlar ham kuçaygan. Şuning uçun eng baland tizmalar va çöqqilar nuraşga çidamli tog jinslaridan (kvarsit, gabbro va b.) taşkil topgan, tizmalar orasidagi botiqlarda çökindi toğ jinslari töplangan va ularda keyingi erozionakkumulyativ jarayonlar işi natijasida dare vodiylarida bir qança terrasalar hosil bölgan. Hoz. daryo terrasalarining soni 3—5 ta. Relyefda taşqi omillardan nuraşning roli katta. Qutbiy U.da muzlik va muzlik relyef şakllari, Şim. va Örta U.da relyefning quyidagi tiplari ajratiladi: 1) Marka ziy öq zonaning toğvodiy tipi, unda qad. peneplenlar, qurumlar, toğ terrasalari va muzlik relyefi şakllari asosiy örin tutadi; 2) U.ning ğarbiy yon bağridagi karst relyefi keng tarqalgan past toğlar — «parmalar» tipi; 3) Ural oldi tölqinsimon akkumulyativ tekisligi; 4) Şarqiy yon bagridagi yassi, qoldiq toğlar relyefi tipi; 5) Örta U.ning şarqiy yon bagridagi sertepa uvallar relyefi; 6) Janubiy U.ning şarqiy qismidagi dengiz akkumulyativ tekisligi. U.da Perm, toşkömir, devon davrlarining dengiz va kontinental qatlamlari, sineklizalarda mezokaynozoy çökindi jinslari eng köp tarqalgan.

Iqdimi kontinental toğ iqlimi. Meridian yönalişi böylab katta masofaga çözilganligi turli qismida Quyoş radiatsiyasining har xil tuşişiga va şim. dan jan.ga traning oşib borişiga olib keladi. Iklimning kontinentalligi ğarbdan şarqqa va şim.dan jan.ga ortib boradi. Uning şarqiy qismida ğarbiy qismiga nisbatan tra 1—2°ga past. Ğarbiy qismida yanv.ning örtaça t-rasi Qutbiy U.da —20°, —21°, Janubiy U.da esa —15°, —16°. Şarqiy qismida —22°, —23° (Qutbiy U.da), —16°, —27° (Janubiy U.da). Iyulning örtaça t-rasi şim. qismida 9—10°, jan.da 19—20°. Yoğingarçilikning taqsimlanişiga uning relyefi katta ta'sir körsatadi. Yillik yoğin ğarbiy yon bağirlarida şarqiy yon bağirlariga nisbatan 150—300 mm köp. Eng köp yoğin (1000 mm gaça) Qutb yoni va Şimoliy U.ning suvayirğiç qismi yaqinida tuşadi, bu yerda qor qoplami ham qalinroq (90 sm gaça). Janubiy U.ning ğarbiy yon bağrida yillik yoğin 650—750 mm, şarqiy yon bağrining şim. qismida 500—600 mm, jan. qismida esa 300—400 mm. Yoğinning asosiy qismi yoz oylarida tuşadi.

U.ning daryolari Şim. Muz okeani va Kaspiy dengizi xdvzalariga oqadi. Şim. Muz okeani havzasiga ğarbiy yon bağirlaridan boşlanuvçi Peçora (Usa bn), şarqiy yon bağirlaridan Ob daryosining irmoklari, Kaspiy dengizi havzasiga Kama, Çusovaya, Belaya, Sakmara, Ural va b. kiradi. Qutb yoni va Şimoliy U.ning ğarbiy yon bağirlaridan boşlanuvçi daryolar sersuv, eng köp suv may—iyunda oqib ötadi. Janubiy U.ning şarqiy qismidan boşlanuvçi daryolar kam suvli, bularning ba'zilari yezda qurib qoladi.

Daryolar, asosan, qor va yomğir suvlaridan töyinadi. 5—7 oy muzlaydi.

U.da tuproqösimlik qoplami kenglik zonalligi, balandlik mintaqalari qonuniyati böyiça tarqalgan va daşt, örmon landşaftlari va ularga xos tuproq va ösimliklar tarkib topgan. Daşt landşaftlari Janubiy U.da ayniqsa, keng. Uning şim. va balandroq qismlarida örmonli daşt köp uçraydi. Çimli podzol tuproklarda zarang va jöka aralaş qayinzorlar, qoratuprokdarda çalovturli ötli va şuvoqçalov daşt ösimliklari ösadi. Eng jan.da kaştan tuprokdar tarkalgan. Podzol tuproklarda igna bargli örmonlar (qoraqarağay, oqqarağay, kedr, qarağay, tiloğoç), aralaş örmonlarda sur örmon tuprokdari va igna barglilar b-n aralaş ösuvçi oq qayin, toğ teragi, jöka, eman, zarangli örmonlar keng tarqalgan. Örmon landşaftlaridan yuqorida, ayniqsa, Qutbiy, Qutb yoni, Şimoliy U.da gols landşaftlari uçraydi. Bu yerlarda tundra zonasida toğ tundra landşaftlari (yösin, lişaynik va b.), botkrkdik ösimliklari katta maydonni egallagan. U.ning hayvonot dunyosi xilmaxil, turli tabiat zonalari hayvonlari mavjud. Qutbiy U.da qutb tulkisi, lemming, buğu, oq kaklik va b. yaşaydi. Yozda köplab quşlar (ğoz, ördak) uçib keladi. Örmonlarda qönğir ayiq, silovsin, rosomaxa, börsiq, olmaxon, suvsar, oq tovuşqon; quşlardan — qur, karqur, çil, kedrxör, klest, qizilişton, qoraşaqşaq, boyquş, kakku, daşt va örmonli daştlarda kemiruvçilardan malla tovuşqon, suğur, qöşoyoq, turli ilonlar bor. U.da olaçipor buğu, ondatra, qunduz, maral, amerika norkasi, yenotsimon it ikdimlaştirilgan. Daryo va köllarda baliqlarning turli xillari (xarius, çörtan, laqqa va b.) mavjud. U.da PeçoraIliç, Visim, Boşqird, Ilmen qöriqxonalari taşkil etilgan.

U. tabiiy resurslarga, ayniqsa, foydali qazilmalar va örmonga boy. Temir, mis, nikel, xrom, kremniy, molibden, volfram, vanadiy, titan, kobalt, boksit, magniy, marganets va b. rudalarning konlari oçilgan. Qimmatbaho rudalardan surma, margimuş, vismut, kobalt, kadmiy, oltin va b., qimmatbaho va nodir toşlardan zumrad, olmos, turmalin, ametist, safsar, topaz, bezak va texnik toşlardan marmar, malaxit, yaşmaga boy. Binokorlik xom aşyolari va mineral şifobaxş suv boyliklari mavjud. *'Ş*$ • **

U. hududida odamlar (bundan 75 ming yil avval) ilk paleolit davri oxirlarida paydo bölgan. Sönggi paleolit davriga oid (35—10 ming yil avval) bir neça qarorgoxlar ham topilgan. Neolit davriga kelib, U.da birbiriga qarindoş qabilalar şakllana boşlagan. Janubiy r-nlarda çorvaçilik va ibtidoiy deqqonçilik (yer çopiş) mana şu davrda paydo bölgan. Mil. av. 2-ming yillik boşlarida U.da mis, jezdan foydalanila boşlangan. Mil. av. 8—7-a.larda U.dagi qabilalar temir eritib oliş texnikasini egallaganlar. Yirikyirik qabilalar uyuşmasi paydo bölgan, çunonçi, Janubiy U. çöllarida sarmatlar, Kama daryosi böylarida Ananino madaniyatiga mansub kabilalar yaşagan. Mil. 3a.dan boşlab U. xududida qad. aholi örtasida juda köp köçiş hodisalari yuz bergan. U. aholisi Turon, Eron, Vizantiya b-n mol ayirboşlaş aloqalari olib borgan.

I.ç. kuçlarining rivojlanişi natijasida mil. 10—11-a.larga kelib, U. qabilalari hayotida ibtidoiy jamoa tuzumi barham topgan. Zamindorlik munosabatlarning şakllaniş jarayoni komipermyak, udmurt va boşqirdlarning avlodlarida tezroq, xanti va mansilar avlodida sekinroq bölgan.

Ruslar U.ga örta asrlardan kela boşlagan. U.ning şimolida Novgorod uşkuinuklari drujinalari paydo bölgan (14-a.) Yugor yeri, keyinroq esa Perm yeri ham Novgorod volostlariga aylantirilib, u yerga ruslar borib örnaşa boşlagan. 12—14-a.larda U.dagi yerlarni egallaş uçun Novgorod va VladimirSuzdal, söngra Moskva knyazliklari örtasida kuraş ketgan. 15-a. oxirlariga kelib, yuqori Kama böyi yerlarini Moskva davlati egallab olgan. Qozon xonligi bosib olingaç (1552), Boşqirdistonning katta qismi va Udmurtiyaning Kama böyi qismi ham 1557 y. Rossiya tarkibiga kiritilgan. Bir qança rus qişloqlari: Ufa (1574), Sarapul (1596) va b. vujudga kelgan. Podşo in'omlari va yerlarning bosib olinişi natijasida Kama böyida Stroganovlar votçinalari paydo böldi. Bu yerda Piskor (1558), Oryolgorodok (1564), Nijniy Çusovsk (1568) va b. şaharçalar qurildi. 1574 y. Ivan IV hukumati tomonidan Stroganovlarga xali Rus davlati egallaşga ulgurmagan U. orqasidagi yerlarni böysundirişi uçun yorliq berildi. Şundan söng U. ning şarqiy tomonida rus qal'a va şaharlari vujudga kela boşladi.

17-a.da ruslar Jan. va Örta U.ni egallaşgan. Kungur ş. (1649), yirik hunarmandçilik qişloği — Novoye Usolye (1606), Irbit (1668) slobodalari paydo böldi. U. xalklarining hayotida 16— 17-a.larga kelib zamindorlik munosabatlari töla şakllangan. 18-a. boşida U.da zavodlar qurilişi keng avj oldi. 18-a. ning 1yarmida 63 ta metallurgiya z-di qurildi. 3dlar qurilişi 18-a. ning 50—60-y.larida ham davom ettirildi (yana 67 ta korxona vujudga keldi), ammo keyinçalik bu sur'at pasaydi.

1648 y.dan Çerdin va Solikamskda, 1703 y. Kungur uyezdida qözğolonlar 1773—75 y.larda Ye. Pugaçyov boşçiligida dehqonlar uruşi bölib ötdi. 18-a.da Yekaterinburg (1723), Orsk (1735), Orenburg (1743) va b. şaharlar vujudga keldi. 19-a.ning 2yarmida şahar aholisi tez ösdi. Samara — Orenburg (1876), Gornozavodsk (1878), Yekaterinburg — Tyumen (1885), Samara — Ufa — Zlatoust — Çelyabinsk (1896) t. y. lari qurildi. 19-a. ning oxirida U.da 300 ming sanoat va t.y. işçisi bor edi.

Ad.: Ekonomiçeskaya geografiya Urala [Sb.st.], 1974; Voprosi geografii Urala, [Sb.st.), 1970; Istoriya Urala, t. 1—2, Perm, 1963—65; «Oteçestvo», M, 1999.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УРАЛ, Урал тоғлари — Осиё б-н Европа қитъаларини бирбиридан ажратиб турувчи ўртача баландликдаги тоғли ўлка, Осиё б-н Европа чегараси У.нинг шарқий этакларидан ўтади. Шим.да Кара денгизи соҳилларидан, жан.да Урал дарёсигача 2000 км дан зиёд чўзилган. Эни 40—60 км дан 150 км гача (Жанубий У.), энг баланд жойи 1895 м (Народная тоги). Баъзи олимлар Уралга жан.дан Муғожар тоғларини ҳам киритади.

У. номининг келиб чиқиши 2 хил: 1) Урал — кад. туркий тилдаги камар, белбоғ сўзидан; 2) бошқирд халқ эпосидаги Урал Ботир номидан деб талқин қилинади. У. табиати ва ресурсларини ўрганишга 18—20-а.ларда рус олимлари салмоқли ҳисса қўшдилар.

У. табиатининг комплекс хусусиятлари, 1навбатда геогр.си ва рельефига кўра 5 табиий областга бўлинади: 1) 68°23’ — 65°40’ ш.к.лар орасидаги Қутбий У.да — тундра ва ўрмонли тундра; 2) 64° ш.к.гача давом этган Қутб ёни У.да — тоғ ўрмон тундраси ва шим. тайга; 3) 59°08’ ш.к.гача давом этган Шимолий У.да — тайга; 4) 55°55’ ш.к. гача давом этган Ўрта У.да — жан. тайга ва аралаш ўрмонлар; 5) Урал дарёсигача тушиб келган Жанубий У.да — ўрмонли дашт ва дашт ландшафтлари устун.

У.нинг ғарбий ён бағри ва Уралолди чекка эгилмасида, айниқса, Сильва дарёси (Чусовая дарёсининг ирмоғи) ҳавзасида карст жараёнлари кучли ривожланган бўлиб, бир қанча йирик ғор (Дивья, Кунғур, Капова), кўплаб карст воронкалари ва чўкмалар учрайди.

У. рельефига кўра, ўзаро параллел жойлашган қатор (2—3 тадан, жан.да 7—6 тагача) паст ва ўртача баландликдаги тог тизмаларидан ҳамда улар орасидаги бўйлама водийлардан иборат. 55 ва 54° ш.к.лар орасида жойлашган Жанубий У. б-н шимолидаги Кутбий У.нинг орографияси анча мураккаб.

У. герцин бурмаланишида (юқори палеозой) шаклланган. Бу даврда кучли вулканизм жараёни содир бўлган. Геологиктектоник жиҳатдан У. гарбдан шарққа чўзилган бир нечта ёши ва таркиби жиҳатдан турли тоғ жинсларидан ташкил топган структуравий зоналарга бўлинган. Булардан энг йириги кембрийгача ва палеозой даври метаморфик, отқинди ва чўкинди тоғ жинсларидан ташкил топган Марказий Уралтов антиклинорийсидир. Бунга У. тоғининг сувайирғич қисми тўғри келади. Ундан ғарбда чўкинди тоғ жинслари б-н тўлган Уралолди чекка эгилмаси, шарқда эса ўрта палеозой отқинди ва денгиз чўкиндилари б-н тўлган синклинорий типидаги эгилмалар гуруҳи жойлашган.

Мезозой даврида У. емирилган ва пасайган. Унинг ҳоз. рельефи янги тектоник кўтарилмалар таъсирида шаклланган. Айни вақтда нураш ва денудацион жараёнлар ҳам кучайган. Шунинг учун энг баланд тизмалар ва чўққилар нурашга чидамли тог жинсларидан (кварцит, габбро ва б.) ташкил топган, тизмалар орасидаги ботиқларда чўкинди тоғ жинслари тўпланган ва уларда кейинги эрозионаккумулятив жараёнлар иши натижасида даре водийларида бир қанча террасалар ҳосил бўлган. Ҳоз. дарё террасаларининг сони 3—5 та. Рельефда ташқи омиллардан нурашнинг роли катта. Қутбий У.да музлик ва музлик рельеф шакллари, Шим. ва Ўрта У.да рельефнинг қуйидаги типлари ажратилади: 1) Марка зий ўқ зонанинг тоғводий типи, унда қад. пенепленлар, қурумлар, тоғ террасалари ва музлик рельефи шакллари асосий ўрин тутади; 2) У.нинг ғарбий ён бағридаги карст рельефи кенг тарқалган паст тоғлар — «пармалар» типи; 3) Урал олди тўлқинсимон аккумулятив текислиги; 4) Шарқий ён багридаги ясси, қолдиқ тоғлар рельефи типи; 5) Ўрта У.нинг шарқий ён багридаги сертепа уваллар рельефи; 6) Жанубий У.нинг шарқий қисмидаги денгиз аккумулятив текислиги. У.да Пермь, тошкўмир, девон даврларининг денгиз ва континентал қатламлари, синеклизаларда мезокайнозой чўкинди жинслари энг кўп тарқалган.

Иқдими континентал тоғ иқлими. Меридиан йўналиши бўйлаб катта масофага чўзилганлиги турли қисмида Қуёш радиациясининг ҳар хил тушишига ва шим. дан жан.га транинг ошиб боришига олиб келади. Иклимнинг континенталлиги ғарбдан шарққа ва шим.дан жан.га ортиб боради. Унинг шарқий қисмида ғарбий қисмига нисбатан тра 1—2°га паст. Ғарбий қисмида янв.нинг ўртача т-раси Қутбий У.да —20°, —21°, Жанубий У.да эса —15°, —16°. Шарқий қисмида —22°, —23° (Қутбий У.да), —16°, —27° (Жанубий У.да). Июлнинг ўртача т-раси шим. қисмида 9—10°, жан.да 19—20°. Ёғингарчиликнинг тақсимланишига унинг рельефи катта таъсир кўрсатади. Йиллик ёғин ғарбий ён бағирларида шарқий ён бағирларига нисбатан 150—300 мм кўп. Энг кўп ёғин (1000 мм гача) Қутб ёни ва Шимолий У.нинг сувайирғич қисми яқинида тушади, бу ерда қор қоплами ҳам қалинроқ (90 см гача). Жанубий У.нинг ғарбий ён бағрида йиллик ёғин 650—750 мм, шарқий ён бағрининг шим. қисмида 500—600 мм, жан. қисмида эса 300—400 мм. Ёғиннинг асосий қисми ёз ойларида тушади.

У.нинг дарёлари Шим. Муз океани ва Каспий денгизи хдвзаларига оқади. Шим. Муз океани ҳавзасига ғарбий ён бағирларидан бошланувчи Печора (Уса бн), шарқий ён бағирларидан Обь дарёсининг ирмоклари, Каспий денгизи ҳавзасига Кама, Чусовая, Белая, Сакмара, Урал ва б. киради. Қутб ёни ва Шимолий У.нинг ғарбий ён бағирларидан бошланувчи дарёлар серсув, энг кўп сув май—июнда оқиб ўтади. Жанубий У.нинг шарқий қисмидан бошланувчи дарёлар кам сувли, буларнинг баъзилари езда қуриб қолади.

Дарёлар, асосан, қор ва ёмғир сувларидан тўйинади. 5—7 ой музлайди.

У.да тупроқўсимлик қоплами кенглик зоналлиги, баландлик минтақалари қонунияти бўйича тарқалган ва дашт, ўрмон ландшафтлари ва уларга хос тупроқ ва ўсимликлар таркиб топган. Дашт ландшафтлари Жанубий У.да айниқса, кенг. Унинг шим. ва баландроқ қисмларида ўрмонли дашт кўп учрайди. Чимли подзол тупрокларда заранг ва жўка аралаш қайинзорлар, қоратупрокдарда чаловтурли ўтли ва шувоқчалов дашт ўсимликлари ўсади. Энг жан.да каштан тупрокдар таркалган. Подзол тупрокларда игна баргли ўрмонлар (қорақарағай, оққарағай, кедр, қарағай, тилоғоч), аралаш ўрмонларда сур ўрмон тупрокдари ва игна барглилар б-н аралаш ўсувчи оқ қайин, тоғ тераги, жўка, эман, зарангли ўрмонлар кенг тарқалган. Ўрмон ландшафтларидан юқорида, айниқса, Қутбий, Қутб ёни, Шимолий У.да гольц ландшафтлари учрайди. Бу ерларда тундра зонасида тоғ тундра ландшафтлари (йўсин, лишайник ва б.), боткркдик ўсимликлари катта майдонни эгаллаган. У.нинг ҳайвонот дунёси хилмахил, турли табиат зоналари ҳайвонлари мавжуд. Қутбий У.да қутб тулкиси, лемминг, буғу, оқ каклик ва б. яшайди. Ёзда кўплаб қушлар (ғоз, ўрдак) учиб келади. Ўрмонларда қўнғир айиқ, силовсин, росомаха, бўрсиқ, олмахон, сувсар, оқ товушқон; қушлардан — қур, карқур, чил, кедрхўр, клест, қизилиштон, қорашақшақ, бойқуш, какку, дашт ва ўрмонли даштларда кемирувчилардан малла товушқон, суғур, қўшоёқ, турли илонлар бор. У.да олачипор буғу, ондатра, қундуз, марал, америка норкаси, енотсимон ит икдимлаштирилган. Дарё ва кўлларда балиқларнинг турли хиллари (хариус, чўртан, лаққа ва б.) мавжуд. У.да ПечораИлич, Висим, Бошқирд, Ильмень қўриқхоналари ташкил этилган.

У. табиий ресурсларга, айниқса, фойдали қазилмалар ва ўрмонга бой. Темир, мис, никель, хром, кремний, молибден, вольфрам, ванадий, титан, кобальт, боксит, магний, марганец ва б. рудаларнинг конлари очилган. Қимматбаҳо рудалардан сурма, маргимуш, висмут, кобальт, кадмий, олтин ва б., қимматбаҳо ва нодир тошлардан зумрад, олмос, турмалин, аметист, сафсар, топаз, безак ва техник тошлардан мармар, малахит, яшмага бой. Бинокорлик хом ашёлари ва минерал шифобахш сув бойликлари мавжуд. *’Ш*$ • **

У. ҳудудида одамлар (бундан 75 минг йил аввал) илк палеолит даври охирларида пайдо бўлган. Сўнгги палеолит даврига оид (35—10 минг йил аввал) бир неча қароргохлар ҳам топилган. Неолит даврига келиб, У.да бирбирига қариндош қабилалар шакллана бошлаган. Жанубий р-нларда чорвачилик ва ибтидоий деққончилик (ер чопиш) мана шу даврда пайдо бўлган. Мил. ав. 2-минг йиллик бошларида У.да мис, жездан фойдаланила бошланган. Мил. ав. 8—7-а.ларда У.даги қабилалар темир эритиб олиш техникасини эгаллаганлар. Йирикйирик қабилалар уюшмаси пайдо бўлган, чунончи, Жанубий У. чўлларида сарматлар, Кама дарёси бўйларида Ананьино маданиятига мансуб кабилалар яшаган. Мил. 3а.дан бошлаб У. худудида қад. аҳоли ўртасида жуда кўп кўчиш ҳодисалари юз берган. У. аҳолиси Турон, Эрон, Византия б-н мол айирбошлаш алоқалари олиб борган.

И.ч. кучларининг ривожланиши натижасида мил. 10—11-а.ларга келиб, У. қабилалари ҳаётида ибтидоий жамоа тузуми барҳам топган. Заминдорлик муносабатларнинг шаклланиш жараёни комипермяк, удмурт ва бошқирдларнинг авлодларида тезроқ, ханти ва мансилар авлодида секинроқ бўлган.

Руслар У.га ўрта асрлардан кела бошлаган. У.нинг шимолида Новгород ушкуинуклари дружиналари пайдо бўлган (14-а.) Югор ери, кейинроқ эса Пермь ери ҳам Новгород волостларига айлантирилиб, у ерга руслар бориб ўрнаша бошлаган. 12—14-а.ларда У.даги ерларни эгаллаш учун Новгород ва ВладимирСуздаль, сўнгра Москва князликлари ўртасида кураш кетган. 15-а. охирларига келиб, юқори Кама бўйи ерларини Москва давлати эгаллаб олган. Қозон хонлиги босиб олингач (1552), Бошқирдистоннинг катта қисми ва Удмуртиянинг Кама бўйи қисми ҳам 1557 й. Россия таркибига киритилган. Бир қанча рус қишлоқлари: Уфа (1574), Сарапул (1596) ва б. вужудга келган. Подшо инъомлари ва ерларнинг босиб олиниши натижасида Кама бўйида Строгановлар вотчиналари пайдо бўлди. Бу ерда Пискор (1558), Орёлгородок (1564), Нижний Чусовск (1568) ва б. шаҳарчалар қурилди. 1574 й. Иван IV ҳукумати томонидан Строгановларга хали Русь давлати эгаллашга улгурмаган У. орқасидаги ерларни бўйсундириши учун ёрлиқ берилди. Шундан сўнг У. нинг шарқий томонида рус қалъа ва шаҳарлари вужудга кела бошлади.

17-а.да руслар Жан. ва Ўрта У.ни эгаллашган. Кунгур ш. (1649), йирик ҳунармандчилик қишлоғи — Новое Усолье (1606), Ирбит (1668) слободалари пайдо бўлди. У. халкларининг ҳаётида 16— 17-а.ларга келиб заминдорлик муносабатлари тўла шаклланган. 18-а. бошида У.да заводлар қурилиши кенг авж олди. 18-а. нинг 1ярмида 63 та металлургия з-ди қурилди. 3длар қурилиши 18-а. нинг 50—60-й.ларида ҳам давом эттирилди (яна 67 та корхона вужудга келди), аммо кейинчалик бу суръат пасайди.

1648 й.дан Чердин ва Соликамскда, 1703 й. Кунгур уездида қўзғолонлар 1773—75 й.ларда Е. Пугачёв бошчилигида деҳқонлар уруши бўлиб ўтди. 18-а.да Екатеринбург (1723), Орск (1735), Оренбург (1743) ва б. шаҳарлар вужудга келди. 19-а.нинг 2ярмида шаҳар аҳолиси тез ўсди. Самара — Оренбург (1876), Горнозаводск (1878), Екатеринбург — Тюмень (1885), Самара — Уфа — Златоуст — Челябинск (1896) т. й. лари қурилди. 19-а. нинг охирида У.да 300 минг саноат ва т.й. ишчиси бор эди.

Ад.: Экономическая география Урала [Сб.ст.], 1974; Вопросы географии Урала, [Сб.ст.), 1970; История Урала, т. 1—2, Пермь, 1963—65; «Отечество», М, 1999.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.