Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Ural tillari

    Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 132–133-b. — ziyouz.com

    Ural tillari — finn-ugor tillari va samodiy tillari oilalarini öz içiga olgan yirik til birlaşmasi; mazkur til oilalarini ba'zi olimlar til guruhlari deb xisoblaydilar; ularning qarindoşligi esa fin olimi E. Setalya tomonidan isbotlangan. U.t. ança katta hududda: şim.da — Norvegiya şim.dan Taymir yarim oroligaça, jan. da — Serbiya, Vengriya va Mordoviya respublikalarida tarqalgan. Sibir, quyi Volga va Kavkazdagi ayrim manzillarda ham finugor xalqlari yaşaydi. Toponimika va gidronimika ma'lumotlari ba'zi finugor va samodiy xalklarining (karellar, saamlar, komilar, vepslar, mariylar, mordvalar, mansilar va b.) ötmişda yanada kengroq hududda tarqalganligidan darak beradi. Ayrim U.t., mas, meryan, murom, mişçar, şuningdek, Sayan toğliklaridagi kiçikkiçik qabilalarning tillari (soyot, mator, koybal va b.) allaqaçon yöq bölib ketgan, kamasin tili ham yaqindagina yöqolgan.

    U.t. 2 ta katta tarmoqqa (oilaga): finugor tillari va samodiy tillariga bölinadi. Finugor tillari, öz navbatida, 5 guruhga ajraladi; 1) boltiqböyifin guruhida fin, ijor, karel va veps tillari şim. guruhçani, eston, vod, liv tillari jan. guruhçani taşkil etadi; 2) volga guruhi — mariy tili (barça lahjalari bn), mordva tillari (erzyamordva, mokşamordva); 3) perm guru hi — udmurt, komiziryan, komipermyak tillari; 4) ugor guruhi — xanti va mansi tillari, venger tili; 5) saam guruhi — ğarbiy va şarqiy lahjali saam tili. Samodiy tillari an'anaviy tarzda 2 tarmoq yoki guruhga bölinadi: şim. — nenets, nganasan, ens tillari; jan. — selkup va (yaqinda yöqolgan) kamasin tili.

    U.t.ning keng hududda tarqalganligi, boşqa xalklar tillarining ta'siri bu tillarning turli satxlarida namoyon böluvçi katta tipologik farkdarning vujudga kelişiga sabab bölgan. Mac, perm, ugor, mordva va mariy tillari agglyutinativ tillar bölsa, boltiqböyifin, samodiy tillari, ayniqsa, saam tili sezilarli flektiv xususiyatlarga ega. Ma'lum bir guruhga mansub tillar örtasidagi yaqinlik darajasi bir xil emas. Saam tili öz xususiyatlariga köra boltiqböyifin tillariga öxşab ketsada, bu guruhga kiritilmaydi. Volga guruhidagi tillarning özaro farklari ança sezilarli. Xanti tilining ayrim laxjalari bir tilning lahjalaridan köra köproq mustaqil qarindoş tillarga öxşaydi.

    U.t. öz kelib çiqişlaridagi umumiylikni körsatuvçi belgilarni namoyon etadi: umumiy luğaviy qatlamlar, söz özgartiruvçi va söz yasovçi qöşimçalarning şakliy yaqinligi, egalik suffikslarining mavjudligi, işharakatning amalga oşişidagi davomiylik, köp martalilikni yoki oniylik, bir martalilikni bildiruvçi suffikslarning kupligi va b. Şu b-n birga, ayrim hoz. U.t. sezilarli uziga xoslik b-n ajralib turadi: undoş fonemalar miqdori adabiy perm tillarida 26 taga yetsa, fin tilida ular boryuği 14 ta. U.t.da urğuning xususiyati ham bir xil emas: birinçi, oxirgi va undan oldingi böğinda boğliq holdagi urğular uçraydi. Unlilarga va diftonglarga boy bölgan tillar (mas, fin tili), şuningdek, turlituman undoşlari köp, lekin diftonglari oz bulgan tillar (perm tillari) ham bor. Kelişiklarning umumiy soni 3 tadan (xanti tili)23 tagaça (venger tili) yetadi. Ötgan zamon fe'llari tizimi tipologik jihatdan birbiriga uxşamaydi. Fin va eston tillaridagi utgan zamon tizimi latiş tilidagi b-n bir xil bölsa, mariy va perm tillaridagi ayni şu tizim tatar va çuvaş tillaridagiga öxşaşdir. Nenets va mordva tillarida mayl tizimi rivojlangan bölsa, boşqalarida asosan şart mayli namoyon böladi. Köpçilik U.t.da inkor maxsus inkor fe'llari bn, mordva, ugor, venger va eston tillarida esa inkor yuklamasi orkali ifodalanadi.

    Sintaksis sohasidagi tafovutlar ança sezilarli. Boltiqböyifin, saam, venger, mordva va komiziryan tillarida hindevropa tillari — şved, nemis, rus tillarining, ayniqsa, ergaş gapli qöşma gaplar tuzilişida ança kuçli ta'siri bor; samodiy, ugor va qisman udmurt, mariy tillarida esa uşbu tillar sintaksisini turkiy tillarniki b-n yaqinlaştiruvçi ba'zi arxaik belgilar saklanib krlgan. Ayrim U.t. uzok, tarixiy rivojlaniş mobaynida boşqa xalklar tillari ta'siriga uçragan, bu ta'sir izlari asosan leksikada, qisman grammatik qurilişda seziladi.

    U.t. juda qad. yozma yodgorliklarga ega emas, qad. yozma yodgorliklar venger tilida 1200-y. atrofida, karel tilida 13a.da, qad. komi tilida 14-a.da, fin va eston tillarida 16-a.da, boşqa finugor tillarida esa 17-a. oxiri — 18-a. boşlarida yaratilgan. Hoz. ural xalk,larida yozuv tizimi ança notekis rivojlangan. Uzok, adabiy an'anaga ega bölgan tillar (venger, fin, eston tillari) b-n bir katorda yozuvi yaxşi rivojlanmagan (nenets, xanti, mansi tillari) va yozuvsiz yoki yozuvi endigina şakllanayotgan (vod, veps va b.) tillar ham mavjud. U.t.ni, ayniqsa, finugor tillarini örganiş qad. an'analarga ega. Vengriya, Finlyandiya, RFda, şuningdek, GFR, AQŞ, Şvetsiya, Norvegiya, Fransiya va Yaponiyada uşbu tillarni örganiş böyiça yirik markazlar faoliyat körsatmoqda.

    Ad.: Osnovi finnougorskogo yazikoznaniya. T. 13. M., 197476; Xaydu P., Uralskiye yaziki i narodi, per. s veng., M., 1985.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    УРАЛ ТИЛЛАРИ — финн-угор тиллари ва самодий тиллари оилаларини ўз ичига олган йирик тил бирлашмаси; мазкур тил оилаларини баъзи олимлар тил гуруҳлари деб хисоблайдилар; уларнинг қариндошлиги эса фин олими Э. Сеталя томонидан исботланган. У.т. анча катта ҳудудда: шим.да — Норвегия шим.дан Таймир ярим оролигача, жан. да — Сербия, Венгрия ва Мордовия республикаларида тарқалган. Сибирь, қуйи Волга ва Кавказдаги айрим манзилларда ҳам финугор халқлари яшайди. Топонимика ва гидронимика маълумотлари баъзи финугор ва самодий халкларининг (кареллар, саамлар, комилар, вепслар, марийлар, мордвалар, мансилар ва б.) ўтмишда янада кенгроқ ҳудудда тарқалганлигидан дарак беради. Айрим У.т., мас, мерян, муром, мишчар, шунингдек, Саян тоғликларидаги кичиккичик қабилаларнинг тиллари (сойот, матор, койбал ва б.) аллақачон йўқ бўлиб кетган, камасин тили ҳам яқиндагина йўқолган.

    У.т. 2 та катта тармоққа (оилага): финугор тиллари ва самодий тилларига бўлинади. Финугор тиллари, ўз навбатида, 5 гуруҳга ажралади; 1) болтиқбўйифин гуруҳида фин, ижор, карел ва вепс тиллари шим. гуруҳчани, эстон, вод, лив тиллари жан. гуруҳчани ташкил этади; 2) волга гуруҳи — марий тили (барча лаҳжалари бн), мордва тиллари (эрзямордва, мокшамордва); 3) пермь гуру ҳи — удмурт, комизирян, комипермяк тиллари; 4) угор гуруҳи — ханти ва манси тиллари, венгер тили; 5) саам гуруҳи — ғарбий ва шарқий лаҳжали саам тили. Самодий тиллари анъанавий тарзда 2 тармоқ ёки гуруҳга бўлинади: шим. — ненец, нганасан, энц тиллари; жан. — селькуп ва (яқинда йўқолган) камасин тили.

    У.т.нинг кенг ҳудудда тарқалганлиги, бошқа халклар тилларининг таъсири бу тилларнинг турли сатхларида намоён бўлувчи катта типологик фаркдарнинг вужудга келишига сабаб бўлган. Mac, пермь, угор, мордва ва марий тиллари агглютинатив тиллар бўлса, болтиқбўйифин, самодий тиллари, айниқса, саам тили сезиларли флектив хусусиятларга эга. Маълум бир гуруҳга мансуб тиллар ўртасидаги яқинлик даражаси бир хил эмас. Саам тили ўз хусусиятларига кўра болтиқбўйифин тилларига ўхшаб кетсада, бу гуруҳга киритилмайди. Волга гуруҳидаги тилларнинг ўзаро фарклари анча сезиларли. Ханти тилининг айрим лахжалари бир тилнинг лаҳжаларидан кўра кўпроқ мустақил қариндош тилларга ўхшайди.

    У.т. ўз келиб чиқишларидаги умумийликни кўрсатувчи белгиларни намоён этади: умумий луғавий қатламлар, сўз ўзгартирувчи ва сўз ясовчи қўшимчаларнинг шаклий яқинлиги, эгалик суффиксларининг мавжудлиги, ишҳаракатнинг амалга ошишидаги давомийлик, кўп марталиликни ёки онийлик, бир марталиликни билдирувчи суффиксларнинг куплиги ва б. Шу б-н бирга, айрим ҳоз. У.т. сезиларли узига хослик б-н ажралиб туради: ундош фонемалар миқдори адабий пермь тилларида 26 тага етса, фин тилида улар борйуғи 14 та. У.т.да урғунинг хусусияти ҳам бир хил эмас: биринчи, охирги ва ундан олдинги бўғинда боғлиқ ҳолдаги урғулар учрайди. Унлиларга ва дифтонгларга бой бўлган тиллар (мас, фин тили), шунингдек, турлитуман ундошлари кўп, лекин дифтонглари оз булган тиллар (пермь тиллари) ҳам бор. Келишикларнинг умумий сони 3 тадан (ханти тили)23 тагача (венгер тили) етади. Ўтган замон феъллари тизими типологик жиҳатдан бирбирига ухшамайди. Фин ва эстон тилларидаги утган замон тизими латиш тилидаги б-н бир хил бўлса, марий ва пермь тилларидаги айни шу тизим татар ва чуваш тилларидагига ўхшашдир. Ненец ва мордва тилларида майл тизими ривожланган бўлса, бошқаларида асосан шарт майли намоён бўлади. Кўпчилик У.т.да инкор махсус инкор феъллари бн, мордва, угор, венгер ва эстон тилларида эса инкор юкламаси оркали ифодаланади.

    Синтаксис соҳасидаги тафовутлар анча сезиларли. Болтиқбўйифин, саам, венгер, мордва ва комизирян тилларида ҳиндевропа тиллари — швед, немис, рус тилларининг, айниқса, эргаш гапли қўшма гаплар тузилишида анча кучли таъсири бор; самодий, угор ва қисман удмурт, марий тилларида эса ушбу тиллар синтаксисини туркий тилларники б-н яқинлаштирувчи баъзи архаик белгилар сакланиб крлган. Айрим У.т. узок, тарихий ривожланиш мобайнида бошқа халклар тиллари таъсирига учраган, бу таъсир излари асосан лексикада, қисман грамматик қурилишда сезилади.

    У.т. жуда қад. ёзма ёдгорликларга эга эмас, қад. ёзма ёдгорликлар венгер тилида 1200-й. атрофида, карел тилида 13а.да, қад. коми тилида 14-а.да, фин ва эстон тилларида 16-а.да, бошқа финугор тилларида эса 17-а. охири — 18-а. бошларида яратилган. Ҳоз. урал халк,ларида ёзув тизими анча нотекис ривожланган. Узок, адабий анъанага эга бўлган тиллар (венгер, фин, эстон тиллари) б-н бир каторда ёзуви яхши ривожланмаган (ненец, ханти, манси тиллари) ва ёзувсиз ёки ёзуви эндигина шаклланаётган (вод, вепс ва б.) тиллар ҳам мавжуд. У.т.ни, айниқса, финугор тилларини ўрганиш қад. анъаналарга эга. Венгрия, Финляндия, РФда, шунингдек, ГФР, АҚШ, Швеция, Норвегия, Франция ва Японияда ушбу тилларни ўрганиш бўйича йирик марказлар фаолият кўрсатмоқда.

    Ад.: Основы финноугорского языкознания. Т. 13. М., 197476; Хайду П., Уральские языки и народы, пер. с венг., М., 1985.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.