Uran rudalari
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 135–136-b. — ziyouz.com
Uran rudalari - tarkibidagi uran va uning birikmalari texnik jihatdan sanoatda işlatişga yaroqli va iqtisodiy jixatdan maqsadga muvofiq konsentratsiyada bölgan tabiiy mineral hosilalar. 100 ga yaqin uran minerallari ma'lum bölib, şundan 12 tasi amaliy ahamiyatga ega; ayniqsa, köproq sanoat ahamiyatiga ega bölgan uran oksidlari — uraninit va uning turlari, şuningdek, silikatlar — koffinit, titanatlar — davidit va brannerit; suvli fosfatlar, arsenotlar va vanadatlar — uranli slyudkalar sanoatda katta ahamiyatga ega. U.r. paydo bölişiga köra, ekzogen, endogen, metamorfogen rudalarga ajratiladi. Endogen rudalar yuqori tra va bosim ta'sirida pegmatit va gidrotermal eritmalardan ajralib çiqadi. Bunday rudalar burmalaniş oblastlari va faollaşgan platformalarga xos. Ekzogen rudalar yer yuzasiga yaqin joylarda va yer yuzasida çökindi hosil böliş jarayonida (singenetik rudalar) yoki grunt suvlar sirkulyatsiyasi natijasida (epigenetik rudalar) hosil bölib, asosan, yoş platformalar b-n boğliq. Metamorfogen rudalar çökindi qatlamlar metamorfizmi jarayonida dastlab tarqalgan uranni taqsimlanişidan hosil bölib, qad. platformalar uçun xos. U.r. öta kontrastli, kontrastli, kam kontrastli va kontrastli bölmagan rudalarga ajratiladi. Rudalarning kontrastliligi ularning radiometrik boyitilişi imkoniyatini va maqsadga muvofiqligini belgilaydi. U.r. yirik donador (köndalangiga 25 mm), örta donador (3—25 mm), mayin (0,015—0,1 mm) va dispers (0,015 mm dan kam) ga ajratiladi. Uran minerallari agregatlari va donaçalarining hajmiga qarab, rudalarni mexanik boyitiş imkoniyati aniklanadi. Tarkibidagi aralaşmalarga kura sof uran, vanadiyli uran, nikelkobaltvismutkumuşli uran va b. rudalar farkdanadi. U.r. tarkibidagi uranning miqdoriga qarab 5 turga bölinadi: uranga juda boy rudalar (uran 1% dan köp), boy rudalar (1— 0,5%), örta rudalar (0,5—0,25%), urani kam rudalar (0,25—1%), urani juda kam rudalar (0,1% dan kam). Tarkibida 0,01— 0,015% uran bölgan rudalardan ham köşimça mahsulot sifatida uran ajratib olinadi. U.r.ning asosiy konlari AQŞ (Kolorado platosi), Kanada (Ontario va Saskaçevan provinsiyalari), Fransiya (Markaziy Fransiya massivi) va JAR (Vitvatersrand)da; Avstraliya va Gabonda ham uranning yirik konlari bor. Özbekiston hududida uranning ahamiyatga molik zaxiralari mavjud. Markaziy Qizilqumda uran konlarining 24 tasi aniqlangan, ulardan 11 tasi yirik (Uçquduq, Sugrali, Sobirsoy, Ketmonçi, Bukinoy, Jan. Bukinoy, Şim. Konimex, Lavlakon, Beşqoq, Alendi) kon xisoblanadi. Bulardan taşqari, ÇatqolQurama toğlarida va Farğona botiğida ham U.r. topilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УРАН РУДАЛАРИ - таркибидаги уран ва унинг бирикмалари техник жиҳатдан саноатда ишлатишга яроқли ва иқтисодий жихатдан мақсадга мувофиқ концентрацияда бўлган табиий минерал ҳосилалар. 100 га яқин уран минераллари маълум бўлиб, шундан 12 таси амалий аҳамиятга эга; айниқса, кўпроқ саноат аҳамиятига эга бўлган уран оксидлари — уранинит ва унинг турлари, шунингдек, силикатлар — коффинит, титанатлар — давидит ва браннерит; сувли фосфатлар, арсенотлар ва ванадатлар — уранли слюдкалар саноатда катта аҳамиятга эга. У.р. пайдо бўлишига кўра, экзоген, эндоген, метаморфоген рудаларга ажратилади. Эндоген рудалар юқори тра ва босим таъсирида пегматит ва гидротермал эритмалардан ажралиб чиқади. Бундай рудалар бурмаланиш областлари ва фаоллашган платформаларга хос. Экзоген рудалар ер юзасига яқин жойларда ва ер юзасида чўкинди ҳосил бўлиш жараёнида (сингенетик рудалар) ёки грунт сувлар циркуляцияси натижасида (эпигенетик рудалар) ҳосил бўлиб, асосан, ёш платформалар б-н боғлиқ. Метаморфоген рудалар чўкинди қатламлар метаморфизми жараёнида дастлаб тарқалган уранни тақсимланишидан ҳосил бўлиб, қад. платформалар учун хос. У.р. ўта контрастли, контрастли, кам контрастли ва контрастли бўлмаган рудаларга ажратилади. Рудаларнинг контрастлилиги уларнинг радиометрик бойитилиши имкониятини ва мақсадга мувофиқлигини белгилайди. У.р. йирик донадор (кўндалангига 25 мм), ўрта донадор (3—25 мм), майин (0,015—0,1 мм) ва дисперс (0,015 мм дан кам) га ажратилади. Уран минераллари агрегатлари ва доначаларининг ҳажмига қараб, рудаларни механик бойитиш имконияти аникланади. Таркибидаги аралашмаларга кура соф уран, ванадийли уран, никелькобальтвисмуткумушли уран ва б. рудалар фаркданади. У.р. таркибидаги ураннинг миқдорига қараб 5 турга бўлинади: уранга жуда бой рудалар (уран 1% дан кўп), бой рудалар (1— 0,5%), ўрта рудалар (0,5—0,25%), урани кам рудалар (0,25—1%), урани жуда кам рудалар (0,1% дан кам). Таркибида 0,01— 0,015% уран бўлган рудалардан ҳам кўшимча маҳсулот сифатида уран ажратиб олинади. У.р.нинг асосий конлари АҚШ (Колорадо платоси), Канада (Онтарио ва Саскачеван провинциялари), Франция (Марказий Франция массиви) ва ЖАР (Витватерсранд)да; Австралия ва Габонда ҳам ураннинг йирик конлари бор. Ўзбекистон ҳудудида ураннинг аҳамиятга молик захиралари мавжуд. Марказий Қизилқумда уран конларининг 24 таси аниқланган, улардан 11 таси йирик (Учқудуқ, Суграли, Собирсой, Кетмончи, Букиной, Жан. Букиной, Шим. Конимех, Лавлакон, Бешқоқ, Аленди) кон хисобланади. Булардан ташқари, ЧатқолҚурама тоғларида ва Фарғона ботиғида ҳам У.р. топилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.