Urbanizatsiya

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 137–138-b. — ziyouz.com

Urbanizatsiya (frans. urbanisation, ing. urbanization, lot. urbanus — şaharga mansub, urbs — şahar) — jamiyat hayotida şaharlar rolining ortib borişi; işlab çiqaruvçi kuçlarning joylaşuvi, aholining ijtimoiy, demografik tarkibi, turmuş tarzi va madaniyatidagi özgarişlar b-n boğliq. U. — tarixiy rivojlaniş asosida şakllangan jamiyat bosqiçlari va hududiy mehnat taqsimoti natijasida sodir bölgan köp qirrali geografik, ijtimoiy-iqtisodiy va demografik jarayondir. U.ning torroq doiradagi demografikstatistik tuşunçasi dunyoda, alohida hududlarda, mamlakatlarda şaharlarning (ayniqsa, katta şaharlarning) va şahar aholisi salmoğining köpayib borişini anglatadi.

Dastlabki şaharlar mil. av. 3—1- ming yilliklarda Misrda, Mesopotamiya, Suriya, Hindiston, Kiçik Osiyo, Xitoy, Hindixitoy, şuningdek, Yevropa va Afrikaning Örta dengiz sohillarida vujudga kelgan. Yunonrim dunyosida esa Rim va Karfagen ş.larining mavqei yuqori bölgan. Örta asrlar va Uyğoniş davrida kapitalistik i.ç. unsurlari şakllana boşladi. Bu jarayon şaharlarda aholi sonining ösib borişiga, konsentratsiyalaşuviga olib keldi. Iqtisodiy rivojlangan davlatlarda yirik şaharlar paydo böla boşladi.

U.jarayonining rivojlanişi şaharlarning ösişi va şahar axrlisining şakllanişi, şahar aholisining tabiiy ösişi, şahar atrofi hududlarining ma'muriy jihatdan şaharga qöşilib borişi, qişloq aholi manzilgohlarining şahar maqomini olişi b-n boğliqdir. Şaharlarning ösişida şahar atrofi zonalarida şahar turmuş tarzining şakllanib borişi, ya'ni U. jarayonining kuçayişi ham ahamiyatlidir. Katta şahar atrofida kiçik şaharlar paydo bölib, katta şaharlarga qöşilib boradi va şaharlar aglomeratsiyasş hosil böladi. Rivojlangan mamlakatlarda aglomeratsiya jarayoni avj olgan, alohida aglomeratsiyalarning qöşilib ketişi natijasida megapolislar vujudga kelmoqda.

U.ning asosiy körsatkiçi şaharliklar sonining ösişi va jami aholi tarkibida şahar aholisi salmoğining ortib borişidir. 20-a. ning oxiri va 21-a. boşlarida dunyoda şahar turmuş tarzining qişloq joylariga tarqalişi, ya'in U. jarayoni kuzatilmoqda. Bu esa şahar aholisi salmoğining ortib borişiga olib kelmokda. 1950 y. dunyo aholisining 28,9% şaharlarda yaşagan. 1960 y. bu körsatkiç 33,9% ni, 1970 y. 37,4%, 1980 y. 41,1%, 1990 y. 45,8% va 2000 y. 51,2% ni taşkil etdi. Şahar aholisining salmoği rivojlangan mamlakatlarda ança yuqori (2000 y.da AQŞ, Buyuk Britaniya, Yaponiya, Şvetsiyada 75% va Germaniyada 94%, Rossiyada 73% bölgan). Osiyo va Afrikadagi rivojlanayotgan mamlakatlarda U. jarayoni dunyoning örtaça körsatkiçidan ança past. 2000 y.da şahar aholisining salmoği Afğoniston va Efiopiyada 11 — 14% ni, Miyer va Turkiyada 45% ni taşkil etdi.

U.ning hoz. bosqiçida katta şaharlarda aholi konsentratsiyalaşuvining ösişi kuzatilmoqda. Bu jarayonda millioner (1 mln. va undan ortiq aholi yaşaydigan) şaharlar alohida örin egallaydi. 1900 y.da dunyo böyiça millioner şaharlar soni önta bölgan bölsa, 21-a. ga kelib bu körsatkiç 200 dan oşdi. Dunyoda aholisi 10 mln.dan ortiq yirik şaharlar [Mexiko (25 mln.), Tokio (20 mln.), Seul (13 mln.), Pekin (11 mln.), Parij, Qohira, BuenosAyres va London (10 mln.)] mavjud.

Özbekistonda U. jarayoni öz tarixiy rivojlaniş bosqiçlariga ega. Uning rivojlanişi ölkaning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanişi va demografik xususiyatlari b-n boğliq. Özbekistonda eng qad. şaharlar b-n birga 20-a.ning 2yarmida vujudga kelgan şaharlar xam mavjud. 1913—80 y.larda Özbekiston şaharlari soni va şahar aholisi salmoği ösdi. Özbekistonda 120 ta şahar bölib, ularda 8249,3 ming kişi yaşaydi (2003). Ularning 38 tasida aholi soni 20 minggaça bölgan kiçikroq şaharlar, 65 tasi 20 mingdan 100 minggaça bölgan örta şaharlar, 16 tasi aholisi 100 mingdan 500 minggaça bölgan yirik şaharlar va Toşkent millioner şahardir. 19-a. ning oxiridan boşlab Özbekistonda U. jarayoni rivojlanib kelmokda.

Özbekistonda keyingi yillarda U. kölamiga, asosan, şahar aholisining tabiiy ösiş jarayoni kamayib borişi ta'sir etmokda. 1991 y. Özbekistonda har 1000 aholiga nisbatan tabiiy ösiş 19,9 kişini taşkil etgan bölsa, 2002 y.da bu körsatkiç 10,8 kişini taşkil etdi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УРБАНИЗАЦИЯ (франц. urbanisation, инг. urbanization, лот. urbanus — шаҳарга мансуб, urbs — шаҳар) — жамият ҳаётида шаҳарлар ролининг ортиб бориши; ишлаб чиқарувчи кучларнинг жойлашуви, аҳолининг ижтимоий, демографик таркиби, турмуш тарзи ва маданиятидаги ўзгаришлар б-н боғлиқ. У. — тарихий ривожланиш асосида шаклланган жамият босқичлари ва ҳудудий меҳнат тақсимоти натижасида содир бўлган кўп қиррали географик, ижтимоий-иқтисодий ва демографик жараёндир. У.нинг торроқ доирадаги демографикстатистик тушунчаси дунёда, алоҳида ҳудудларда, мамлакатларда шаҳарларнинг (айниқса, катта шаҳарларнинг) ва шаҳар аҳолиси салмоғининг кўпайиб боришини англатади.

Дастлабки шаҳарлар мил. ав. 3—1- минг йилликларда Мисрда, Месопотамия, Сурия, Ҳиндистон, Кичик Осиё, Хитой, Ҳиндихитой, шунингдек, Европа ва Африканинг Ўрта денгиз соҳилларида вужудга келган. Юнонрим дунёсида эса Рим ва Карфаген ш.ларининг мавқеи юқори бўлган. Ўрта асрлар ва Уйғониш даврида капиталистик и.ч. унсурлари шакллана бошлади. Бу жараён шаҳарларда аҳоли сонининг ўсиб боришига, концентрациялашувига олиб келди. Иқтисодий ривожланган давлатларда йирик шаҳарлар пайдо бўла бошлади.

У.жараёнининг ривожланиши шаҳарларнинг ўсиши ва шаҳар ахрлисининг шаклланиши, шаҳар аҳолисининг табиий ўсиши, шаҳар атрофи ҳудудларининг маъмурий жиҳатдан шаҳарга қўшилиб бориши, қишлоқ аҳоли манзилгоҳларининг шаҳар мақомини олиши б-н боғлиқдир. Шаҳарларнинг ўсишида шаҳар атрофи зоналарида шаҳар турмуш тарзининг шаклланиб бориши, яъни У. жараёнининг кучайиши ҳам аҳамиятлидир. Катта шаҳар атрофида кичик шаҳарлар пайдо бўлиб, катта шаҳарларга қўшилиб боради ва шаҳарлар агломерациясш ҳосил бўлади. Ривожланган мамлакатларда агломерация жараёни авж олган, алоҳида агломерацияларнинг қўшилиб кетиши натижасида мегаполислар вужудга келмоқда.

У.нинг асосий кўрсаткичи шаҳарликлар сонининг ўсиши ва жами аҳоли таркибида шаҳар аҳолиси салмоғининг ортиб боришидир. 20-а. нинг охири ва 21-а. бошларида дунёда шаҳар турмуш тарзининг қишлоқ жойларига тарқалиши, яъин У. жараёни кузатилмоқда. Бу эса шаҳар аҳолиси салмоғининг ортиб боришига олиб келмокда. 1950 й. дунё аҳолисининг 28,9% шаҳарларда яшаган. 1960 й. бу кўрсаткич 33,9% ни, 1970 й. 37,4%, 1980 й. 41,1%, 1990 й. 45,8% ва 2000 й. 51,2% ни ташкил этди. Шаҳар аҳолисининг салмоғи ривожланган мамлакатларда анча юқори (2000 й.да АҚШ, Буюк Британия, Япония, Швецияда 75% ва Германияда 94%, Россияда 73% бўлган). Осиё ва Африкадаги ривожланаётган мамлакатларда У. жараёни дунёнинг ўртача кўрсаткичидан анча паст. 2000 й.да шаҳар аҳолисининг салмоғи Афғонистон ва Эфиопияда 11 — 14% ни, Миер ва Туркияда 45% ни ташкил этди.

У.нинг ҳоз. босқичида катта шаҳарларда аҳоли концентрациялашувининг ўсиши кузатилмоқда. Бу жараёнда миллионер (1 млн. ва ундан ортиқ аҳоли яшайдиган) шаҳарлар алоҳида ўрин эгаллайди. 1900 й.да дунё бўйича миллионер шаҳарлар сони ўнта бўлган бўлса, 21-а. га келиб бу кўрсаткич 200 дан ошди. Дунёда аҳолиси 10 млн.дан ортиқ йирик шаҳарлар [Мехико (25 млн.), Токио (20 млн.), Сеул (13 млн.), Пекин (11 млн.), Париж, Қоҳира, БуэносАйрес ва Лондон (10 млн.)] мавжуд.

Ўзбекистонда У. жараёни ўз тарихий ривожланиш босқичларига эга. Унинг ривожланиши ўлканинг ижтимоий-иқтисодий ривожланиши ва демографик хусусиятлари б-н боғлиқ. Ўзбекистонда энг қад. шаҳарлар б-н бирга 20-а.нинг 2ярмида вужудга келган шаҳарлар хам мавжуд. 1913—80 й.ларда Ўзбекистон шаҳарлари сони ва шаҳар аҳолиси салмоғи ўсди. Ўзбекистонда 120 та шаҳар бўлиб, уларда 8249,3 минг киши яшайди (2003). Уларнинг 38 тасида аҳоли сони 20 минггача бўлган кичикроқ шаҳарлар, 65 таси 20 мингдан 100 минггача бўлган ўрта шаҳарлар, 16 таси аҳолиси 100 мингдан 500 минггача бўлган йирик шаҳарлар ва Тошкент миллионер шаҳардир. 19-а. нинг охиридан бошлаб Ўзбекистонда У. жараёни ривожланиб келмокда.

Ўзбекистонда кейинги йилларда У. кўламига, асосан, шаҳар аҳолисининг табиий ўсиш жараёни камайиб бориши таъсир этмокда. 1991 й. Ўзбекистонда ҳар 1000 аҳолига нисбатан табиий ўсиш 19,9 кишини ташкил этган бўлса, 2002 й.да бу кўрсаткич 10,8 кишини ташкил этди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.