Urdu
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 146-b. — ziyouz.com
Urdu — Pokistonning ingliz tili b-n bir qatorda rasmiy va Hindistonning Konstitutsiyada tan olingan 15 ta asosiy adabiy tilidan biri. Genetik va tuziliş jihatidan hindiy tiliga öxşaydi. Hindevropa tillari oilasining hindoriy tillari guruhiga mansub. Pokistonda, asosan, yirik şaharlar (Karoçi, Ravalpindi, Lohur, Islomobod va b.), Hindistonda esa UttarPradeş, Bihar, Maharaştra, AndhraPradeş ştatlaridagi musulmon aholi gaplaşadi. Sözlaşuvçilar soni Hindistonda 30 mln.dan ortiq, Pokistonda 20 mln. ga yaqin kişi (20-a.ning 90-y.lari). Dehli atrofidagi khari böli deb ataladigan lahjalar asosida taşkil topgan. Şular asosida 13—14-a. lardamillatlararo oğzaki muomala tili — hindistoniy (hindaviy) şakllangan. Mazkur tilning Dakan (Jan. Hindiston) dagi şakli dakhiniy («janubiy») deb nom olgan. Hindistoniyning avval rexta, keyinçalik U. deb atalgan adabiy şakliga, uning leksikasiga fors tili kuçli ta'sir ötkazgan. Hoz. U. 19-a. boşlarida asosan şakllanib bölgan. U hindiy tilitsan alifbosi va leksikasi b-n farq qiladi. U. bir qança yangi belgilar qöşilgan arab alifbosiga asoslangan yozuvdan foydalanadi. 1947 y. dan keyin U. ikkala davlatda turli şaroitlarda rivojlandi. Şu sababli Pokiston urdusida leksikaning boyiş manbai, asosan, arab va fors tillari bölsa, Hindiston urdusida hindiy (sanskrit) tilidir. U. b-n hindiy orasida ayrim fonetik va grammatik farklar ham bor. Hindistonda U. ning hindiy tili b-n yaqinlaşiş alomatlari körinmokda. A. Ibrohimovning «Urduçaözbekça muştarak sözlar luğat»i (1998) Toşkentda, T. Xolmirzayevning «Urduçaözbekça luğat»i (2003) Islomobodda naşr etilgan.
Ad.: Dimşits 3. M ., Grammatika yazikaurdu, M., 2001; Davidova A. A., Uçebnik yazika urdu, M., 2003; Şamatov A. N., Klassiçeskiy dakxini (Yujniy xindustani 17 v.), M., 1974.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УРДУ — Покистоннинг инглиз тили б-н бир қаторда расмий ва Ҳиндистоннинг Конституцияда тан олинган 15 та асосий адабий тилидан бири. Генетик ва тузилиш жиҳатидан ҳиндий тилига ўхшайди. Ҳиндевропа тиллари оиласининг ҳиндорий тиллари гуруҳига мансуб. Покистонда, асосан, йирик шаҳарлар (Карочи, Равалпинди, Лоҳур, Исломобод ва б.), Ҳиндистонда эса УттарПрадеш, Биҳар, Маҳараштра, АндҳраПрадеш штатларидаги мусулмон аҳоли гаплашади. Сўзлашувчилар сони Ҳиндистонда 30 млн.дан ортиқ, Покистонда 20 млн. га яқин киши (20-а.нинг 90-й.лари). Деҳли атрофидаги кҳари бўли деб аталадиган лаҳжалар асосида ташкил топган. Шулар асосида 13—14-а. лардамиллатлараро оғзаки муомала тили — ҳиндистоний (ҳиндавий) шаклланган. Мазкур тилнинг Дакан (Жан. Ҳиндистон) даги шакли дакҳиний («жанубий») деб ном олган. Ҳиндистонийнинг аввал рехта, кейинчалик У. деб аталган адабий шаклига, унинг лексикасига форс тили кучли таъсир ўтказган. Ҳоз. У. 19-а. бошларида асосан шаклланиб бўлган. У ҳиндий тилицан алифбоси ва лексикаси б-н фарқ қилади. У. бир қанча янги белгилар қўшилган араб алифбосига асосланган ёзувдан фойдаланади. 1947 й. дан кейин У. иккала давлатда турли шароитларда ривожланди. Шу сабабли Покистон урдусида лексиканинг бойиш манбаи, асосан, араб ва форс тиллари бўлса, Ҳиндистон урдусида ҳиндий (санскрит) тилидир. У. б-н ҳиндий орасида айрим фонетик ва грамматик фарклар ҳам бор. Ҳиндистонда У. нинг ҳиндий тили б-н яқинлашиш аломатлари кўринмокда. А. Иброҳимовнинг «Урдучаўзбекча муштарак сўзлар луғат»и (1998) Тошкентда, Т. Холмирзаевнинг «Урдучаўзбекча луғат»и (2003) Исломободда нашр этилган.
Ад.: Дымщиц 3. М ., Грамматика языкаурду, М., 2001; Давидова А. А., Учебник языка урду, М., 2003; Шаматов А. Н., Классический дакхини (Южный хиндустани 17 в.), М., 1974.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.