Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Urdu adabiyoti

    Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 147–148-b. — ziyouz.com

    Urdu adabiyoti - Hindiston va Pokistonda urdu tilida yaratilgan adabiyot. 18-a. ning oxirigaça U.a. va tili «hindaviy», «dakhiniy» deb yuritilgan. U.a. ning paydo bölişiga islom falsafasi, hind va fors adabiyotining ta'siri katta. M.S. Salmon (1046— 1121) şe'rlari, X.J. Sumnoniyning «Tasavvuf odobi» (12-a.) asari U.a. ning ilk namunalaridir. U.a. fors adabiyoti ta'sirida qasida, marsiya, ğazal, ruboiy, masnaviy kabi janrlar b-n boyidi. Xusrav Dehlaviy U.a. poetik an'analarini yuqori poğonaga kötardi.

    Dexli sultonligining kuçsizlanişi va Dekanda mustaqil musulmon davlatlarining vujudga kelişi natijasida Jan. Hindiston (Dekan) da U.a.ning markazlari paydo böldi. X.B. Gesudarozning «Me'roj uloşiqin», Vajhiyning «Sabras» kabi asarlari yaratildi. 15—17-a. larda U.a. Bijapur, Golkonda, Vijaynagar va b. joylarda keng rivojlandi. Bu davrda Muhammad Ali Qutbşoh (taxm. 1568—1611), Ibrohim Odilşoh (1580— 1627), Nusratiy, Ğavvosiy, Ibn Nişotiy va b. U.a. rivojiga munosib hissa qöşdilar. 18-a.da U.a. Hindistonning şim.ida ham taraqqiy etdi. Jan. Hindistonda yaşab ijod etgan maşhur şoir Vali Avrangobodiy (taxm. 1668 — 1744)ning Dexliga kelişi (1700) jan. va şim. urduning birlaşib ketişiga sabab böldi. Bu yerda Vali Avrangobodiy b-n bir qatorda Xotim (1699— 1791), Şoh Muborak Abrö (vaf. 1750), Arzu (1689—1756), Fayz Dexlaviy (18-a. boşlari), Mir Toqiy Mir (1724— 1810) kabilar Dexli maktabining ravnaqiga munosib uluş qöşdilar. Boburiylar hokimiyati tanazzulga yuz tutgaç, adabiy markaz Lakhnauga köçdi.

    18-a. Şim. Hindistonda nasrçilik an'anasi paydo böla boşladi. Diniy mavzudagi asarlar va Qur'oni şarif tarjimalari b-n bir qatorda xalq dostonlari ham tarqaldi. Urdu nasrining rivojida FortVilyam (1800 y.da asoslangan) va Dexli kolleji (1827 y.da asoslangan) ning faoliyati munosib örin tutadi (Mir Ammon Dexlaviyning «Boğu bahor» asari, özbekça tarjimasi T., 1971). 1739 y.da Nodirşohning Dexlini talontoroj qilişi va mamlakatning inglizlar tomonidan bosib olinişi oqibatida U.a.da fojia kayfiyati paydo böldi (Mir Dard, 1721-1785). Mirza Savdo (1713-1780) ning ijodida mamlakatning xonavayron bölişi va tuşkunlik aks etdi. Mir Toqiy asarlarida dardalam ifodalandi. Insonparvarlik ğoyalari Nazir Akbarobodiy (1740— 183O)ning şe'riyatida namoyon böldi. Hindiston xalqlari mustaqillik uçun kuraş olib borayotgan bir davrda Mirzo Ğolib U.a.da yangi sahifa oçdi, urdu badiiy nasrini şakllantirdi. Tanikli ma'rifatparvar va yozuvçi Sayd Ahmad Xon (1817—1898)ning faoliyati U.a.ning rivojlanişida muhim rol öynadi. Ma'rifatparvarlik harakatining 19-a. oxirlaridagi bosqiçida roman asosiy nasriy şakl sifatida maydonga çikdi [Nazir Ahmad (1836 — 1912)ning «Kelin közgusi», «Nosih tavbasi»; Mirzo Rusvo (1858— 1931) ning «Zoti şarif»; Abdul Halim Şarar (1860— 1926)ning «Malikul Aziz va Varjana», «Mansur va Möhana», «Yerdagi jannat» va b.].

    20-a. urdu şe'riyatida Muhammad Iqboyannng falsafiy şe'riyati alohida örin tutadi. U «Bongi Daro», «Şarq payomi», «Manguliknoma» kabi asarlarida hayot va jamiyatdagi ziddiyatlarni keng aks ettirdi. Bu davrda U.a.ga ijtimoiy goyalar kirib keldi. Premçand an'anaviy romantik qahramonlarni zamonaviy hind voqeligiga yaqinlaştirdi. 1936 y. Hindiston taraqqiyparvar yozuvçilari assotsiatsiyasi tuzildi. Bu assotsiatsiya faoliyatini S. Zohir, A.S. Ja'fariy, F.A.Fayz, K. Çavdar, R.S. Bediy singari ijodkorlar rivojlantirdilar.

    Mustaqillikka erişgandan söng (1947) U.a.da yangi davr boşlandi — U.a. Hindiston va Pokistonda rivojlana boşladi. Hindistonda ijtimoiyrealistik an'analarni R.S. Bediy, X.A. Abbos, I.Çuğtaiy, K. Çandar kabi yozuvçilar davom ettirdilar. U.a.da 2-jahon uruşi mavzusi ham aks etdi. S. Zohir, A.S. Ja'fariy, F. Gorakhpuriy, M. Sultonpuriy, J. Murodobodiy, Q. Rayis U.a.ga munosib hissa qöşdilar.

    Pokistonda U.a.ning atokli vakillari: F.A. Fayz, J. Malihobodiy, A.N. Qosimiy, F. Buxoriy, A. Faroz va b. S.H. Mantu, F. Abbos, M. Adib, M. Mufti kabi yozuvçilar hikoya janrini rivojlantirdilar. Sönggi ön yillarda K. Naqid, A. Ja'fariy, F. Riyoz, 3. Nigoh, H. Jolib, I. Orif va b. şoirlar salmokli asarlar yaratdilar. Romannavislardan Aziz Ahmad, Xadija Mastur, Şavkat Siddiqiy, Intizor Husaynlarning nomi maşhur.

    Har ikkala mamlakatda ham urdu tilida adabiy jur.lar naşr etilmoqda. Hindistonda: «Şohroh», «Yangi adabiyot», «Şoir» va b. Pokistonda: «Afkor», «Funun», «Avroq», «Sip» va b.

    As: Hindiston yozuvçilarining hikoyalari, T., 1958; Premçand, Qismat [roman], T., 1962; Mirzo Ras vo, Bir xonim yearguzaşti, T., 1965; Mirzo Ğolib, Ğazallar, T., 1972; Çandar K., Xotiramdagi çinorlar, T., 1986.

    Ad.: Xuseyn E., Istoriya literaturi urdu, M., 1961; Glebov N., Suxoçev A., Literatura urdu, M., 1967.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    УРДУ АДАБИЁТИ - Ҳиндистон ва Покистонда урду тилида яратилган адабиёт. 18-а. нинг охиригача У.а. ва тили «ҳиндавий», «дакҳиний» деб юритилган. У.а. нинг пайдо бўлишига ислом фалсафаси, ҳинд ва форс адабиётининг таъсири катта. М.С. Салмон (1046— 1121) шеърлари, Х.Ж. Сумнонийнинг «Тасаввуф одоби» (12-а.) асари У.а. нинг илк намуналаридир. У.а. форс адабиёти таъсирида қасида, марсия, ғазал, рубоий, маснавий каби жанрлар б-н бойиди. Хусрав Деҳлавий У.а. поэтик анъаналарини юқори поғонага кўтарди.

    Дехли султонлигининг кучсизланиши ва Деканда мустақил мусулмон давлатларининг вужудга келиши натижасида Жан. Ҳиндистон (Декан) да У.а.нинг марказлари пайдо бўлди. Х.Б. Гесударознинг «Меърож улошиқин», Важҳийнинг «Сабрас» каби асарлари яратилди. 15—17-а. ларда У.а. Бижапур, Голконда, Вижайнагар ва б. жойларда кенг ривожланди. Бу даврда Муҳаммад Али Қутбшоҳ (тахм. 1568—1611), Иброҳим Одилшоҳ (1580— 1627), Нусратий, Ғаввосий, Ибн Нишотий ва б. У.а. ривожига муносиб ҳисса қўшдилар. 18-а.да У.а. Ҳиндистоннинг шим.ида ҳам тараққий этди. Жан. Ҳиндистонда яшаб ижод этган машҳур шоир Вали Аврангободий (тахм. 1668 — 1744)нинг Дехлига келиши (1700) жан. ва шим. урдунинг бирлашиб кетишига сабаб бўлди. Бу ерда Вали Аврангободий б-н бир қаторда Хотим (1699— 1791), Шоҳ Муборак Абрў (ваф. 1750), Арзу (1689—1756), Файз Дехлавий (18-а. бошлари), Мир Тоқий Мир (1724— 1810) кабилар Дехли мактабининг равнақига муносиб улуш қўшдилар. Бобурийлар ҳокимияти таназзулга юз тутгач, адабий марказ Лакҳнауга кўчди.

    18-а. Шим. Ҳиндистонда насрчилик анъанаси пайдо бўла бошлади. Диний мавзудаги асарлар ва Қуръони шариф таржималари б-н бир қаторда халқ достонлари ҳам тарқалди. Урду насрининг ривожида ФортВилям (1800 й.да асосланган) ва Дехли коллежи (1827 й.да асосланган) нинг фаолияти муносиб ўрин тутади (Мир Аммон Дехлавийнинг «Боғу баҳор» асари, ўзбекча таржимаси Т., 1971). 1739 й.да Нодиршоҳнинг Дехлини талонторож қилиши ва мамлакатнинг инглизлар томонидан босиб олиниши оқибатида У.а.да фожиа кайфияти пайдо бўлди (Мир Дард, 1721-1785). Мирза Савдо (1713-1780) нинг ижодида мамлакатнинг хонавайрон бўлиши ва тушкунлик акс этди. Мир Тоқий асарларида дардалам ифодаланди. Инсонпарварлик ғоялари Назир Акбарободий (1740— 183О)нинг шеъриятида намоён бўлди. Ҳиндистон халқлари мустақиллик учун кураш олиб бораётган бир даврда Мирзо Ғолиб У.а.да янги саҳифа очди, урду бадиий насрини шакллантирди. Таникли маърифатпарвар ва ёзувчи Сайд Аҳмад Хон (1817—1898)нинг фаолияти У.а.нинг ривожланишида муҳим роль ўйнади. Маърифатпарварлик ҳаракатининг 19-а. охирларидаги босқичида роман асосий насрий шакл сифатида майдонга чикди [Назир Аҳмад (1836 — 1912)нинг «Келин кўзгуси», «Носиҳ тавбаси»; Мирзо Русво (1858— 1931) нинг «Зоти шариф»; Абдул Ҳалим Шарар (1860— 1926)нинг «Маликул Азиз ва Варжана», «Мансур ва Мўҳана», «Ердаги жаннат» ва б.].

    20-а. урду шеъриятида Муҳаммад Иқбоянннг фалсафий шеърияти алоҳида ўрин тутади. У «Бонги Даро», «Шарқ паёми», «Мангуликнома» каби асарларида ҳаёт ва жамиятдаги зиддиятларни кенг акс эттирди. Бу даврда У.а.га ижтимоий гоялар кириб келди. Премчанд анъанавий романтик қаҳрамонларни замонавий ҳинд воқелигига яқинлаштирди. 1936 й. Ҳиндистон тараққийпарвар ёзувчилари ассоциацияси тузилди. Бу ассоциация фаолиятини С. Зоҳир, А.С. Жаъфарий, Ф.А.Файз, К. Чавдар, Р.С. Бедий сингари ижодкорлар ривожлантирдилар.

    Мустақилликка эришгандан сўнг (1947) У.а.да янги давр бошланди — У.а. Ҳиндистон ва Покистонда ривожлана бошлади. Ҳиндистонда ижтимоийреалистик анъаналарни Р.С. Бедий, Х.А. Аббос, И.Чуғтаий, К. Чандар каби ёзувчилар давом эттирдилар. У.а.да 2-жаҳон уруши мавзуси ҳам акс этди. С. Зоҳир, А.С. Жаъфарий, Ф. Горакҳпурий, М. Султонпурий, Ж. Муродободий, Қ. Райис У.а.га муносиб ҳисса қўшдилар.

    Покистонда У.а.нинг атокли вакиллари: Ф.А. Файз, Ж. Малиҳободий, А.Н. Қосимий, Ф. Бухорий, А. Фароз ва б. С.Ҳ. Манту, F. Аббос, М. Адиб, М. Муфти каби ёзувчилар ҳикоя жанрини ривожлантирдилар. Сўнгги ўн йилларда К. Нақид, А. Жаъфарий, Ф. Риёз, 3. Нигоҳ, Ҳ. Жолиб, И. Ориф ва б. шоирлар салмокли асарлар яратдилар. Романнавислардан Азиз Аҳмад, Хадижа Мастур, Шавкат Сиддиқий, Интизор Ҳусайнларнинг номи машҳур.

    Ҳар иккала мамлакатда ҳам урду тилида адабий жур.лар нашр этилмоқда. Ҳиндистонда: «Шоҳроҳ», «Янги адабиёт», «Шоир» ва б. Покистонда: «Афкор», «Фунун», «Авроқ», «Сип» ва б.

    Ас: Ҳиндистон ёзувчиларининг ҳикоялари, Т., 1958; Премчанд, Қисмат [роман], Т., 1962; Мирзо Рас во, Бир хоним еаргузашти, Т., 1965; Мирзо Ғолиб, Ғазаллар, Т., 1972; Чандар К., Хотирамдаги чинорлар, Т., 1986.

    Ад.: Хусейн Э., История литературы урду, М., 1961; Глебов Н., Сухочев А., Литература урду, М., 1967.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.