Urganç mudofaasi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 141–142-b. — ziyouz.com
Urganç mudofaasi (1221) — möğullar istilosi davrida şaharning qahramonona mudofaa qilinişi. Çingizxon xorazmşoxdar saltanati poytaxti Urganç (Gurganj)ni osongina, ortiqça kuç işlatmay oliş ilinjida Muhammad Xorazmşohning onasi Turkon xotun huzuriga hojib Donişmandni elçi qilib yuboradi va şaharni jangsiz topşirsa unga Xorazm, Xuroson va Jayhunning narigi tarafi va ularga tutaş joylarni berişga va'da qiladi. Ammo Turkon xotun öğli Muhammad Xorazmşohning qoçganidan xabardor bölgaç, öğlining xotinlari va bolalarini, uning xazinasi va qimmatbaho aşyolarini olib, şaharni taşlab ketgan. Hokimsiz qolgan Urganç axli sarosimada qolgan. Şaharda hokimiyatni Ali Kuhiy Daruğon ismli bir firibgar öz qöliga olgan, natijada, tartibsizliklar yanada kuçaygan, özaro janjal va bosqinçiliklar boşlangan, fuqaro va devon mollari talontoroj qilingan.
Bir oz vaqtdan söng davlat devonining oliy mansabdorlari muşrif Imomiddin va Şarafiddin Köppak Urgançga qaytib kelib, ölgan xorazmşoh nomidan soxta vakolatnoma xati tuzib, hokimiyatni egallaşgan. Şundan söng şaharda bir oz tartib urnatilgan. Tez orada Urgançga xorazmşoh Jaloliddin Manguberdi b-n uning ukalari Özloqşoh va Oqşoxlar kelişgan. Biroq sobiq valiahd Özloqşohning tarafdorlari Jaloliddinning davlat taxtiga bölgan haqini tan olişmagan. Ular Turkon xotunning ukasi Xumor teginni sulton deb e'lon qiliştan. Xumor tegin va amirlardan Öğul hojib, Şayxxon, Er Buğo Paqlavon va Qutluğxonning qöl ostilarida 90 ming turkiy askarlar bor edi. Bu amirlar Jalolidsinga suikasd uyuştirişgan, lekin, u bundan avvaldan ogoh bölgani sababli Temur Malik boşçiligidagi 300 askar b-n Urgançni tark etgan. 3* kundan söng möğullar yaqinlaşib kelayotganini eşitgan Özloqşoh va Oqşohlar ham şaharni taşlab ketişgan. Şaharni dastlab Çingizxonning öğillari Öqtoy va Çiğatoy boşçiligidagi 100 ming kişilik qöşin qamal qilgan. Möğullar öşa zamonning eng mukammal qurolaslahalaridan foydalanişgan. Möğullar harbiy hiyla yşlatib askarlarining bir qismini pistirmada qoldirib, oz sonli qöşin b-n hujumga ötganlar. Şahardan köplab otliq va piyoda guruhyaar çiqib «çekinayotgan» möğullarni ta'qib eta boşlagan. Urganç yaqinidagi Boği Xurram boğlari yonida pistirmadagi möğul qöşini Urganç askarlarini örab olib, minglab kişilarni qirib taşlaşgan, şaharliklarning köpçiligi Öğul hojib boşçiligida qurşovdan çiqib Xurosonga qoçib ketgan. Möğullar xorazmliklarning qoçganlarini quvib Qobilon darvozasi orqali Urgançning taşqi devorlarining içiga kirganlar. Lekin ular şahar aholisining qattiq qarşiligiga duç kelganlar va şahardan butunlay haydab çiqarilganlar. Ertasi kuni möğullar Qobilon darvozasi orqali hujumga ötişgan, lekin amir Faridun Ğuriy askarlari tomonidan uloqtirib taşlangan.
Urganç qamali çözilib ketgan, Çingizxon katta öğli Jöjini yordamga yuborgan. Jöji otasi unga butun Movarounnahrni mulk sifatida va'da qilgani uçun, boy şahar Urgançni, unga zarar yetkazmay qölga kiritişga harakat qilgan. Şuning uçun şaharliklar oldiga öz elçisini yuborib, şaharni ğoliblarnint rahmşafqatiga topşirilişini taklif etgan. Biroq Çiğatoy akasiga e'tiroz bildirib, Urgançni vayron qilinişini talab qilgan. Möğullarning qamai li 7 oy davom etgan. Çingizxon öğillari orasidagi raqobatni bartaraf etiş uçun barça qöşin va şahzodalarni Öqtoyga böysundirgan. Şundan söng möğullar şaharga qattiq hujum uyuştirganlar. Xumor tegin va uning mulozimlari şahar darvozalarini oçib taslim bölişga qaror qilişgan. Möğullar şaharga yopirilib kirib, 7 kun davomida aholi b-n köça janglari olib borganlar, bosib olingan uy va binolarni buzib, neft b-n yondirib borişgan. Mötullar mahallamamahalla bosib borganlar, faqat 3 ta mahalla qolganda Xorazm muhtasibi faqih Alouddin alHayyot boşçiligidagi şahar elçilari omonlik söraşgan. Biroq möğullar iltimosnirad etişgan. Ular şaharning tirik qolgan barça aholisini şahar taşqarisiga çiqarib, Möğulistonga yuboriş uçun 100 mingga yaqin hunarmandlarni ajratib olganlar, söngra möğullar Urgançning barça tirik qolgan aholisini qatl etganlar.
Aholidan öç olib bölgaç, möğullar şaharni rejali ravişda vayron qilişga ötgan. Ular Amudaryodagi töğonni buzib, şaharni suvga bostirganlar. Noyob madaniy yodgorliklar, kugubxonalar vayron qilingan. U.m.dan söng möğullar harbiy harakatlarni Xurosonga köçirganlar.
Ad.: Buniyodov 3. Anuştagin Xorazmşohlar davlati (1097—1231), T., 1998; Şixab adDin Muxammad anNasavi, Jizneopisaniye sultana Djalal ad-Dina Mankburni, Baku, 1973.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УРГАНЧ МУДОФААСИ (1221) — мўғуллар истилоси даврида шаҳарнинг қаҳрамонона мудофаа қилиниши. Чингизхон хоразмшохдар салтанати пойтахти Урганч (Гурганж)ни осонгина, ортиқча куч ишлатмай олиш илинжида Муҳаммад Хоразмшоҳнинг онаси Туркон хотун ҳузурига ҳожиб Донишмандни элчи қилиб юборади ва шаҳарни жангсиз топширса унга Хоразм, Хуросон ва Жайҳуннинг нариги тарафи ва уларга туташ жойларни беришга ваъда қилади. Ammo Туркон хотун ўғли Муҳаммад Хоразмшоҳнинг қочганидан хабардор бўлгач, ўғлининг хотинлари ва болаларини, унинг хазинаси ва қимматбаҳо ашёларини олиб, шаҳарни ташлаб кетган. Ҳокимсиз қолган Урганч ахли саросимада қолган. Шаҳарда ҳокимиятни Али Куҳий Даруғон исмли бир фирибгар ўз қўлига олган, натижада, тартибсизликлар янада кучайган, ўзаро жанжал ва босқинчиликлар бошланган, фуқаро ва девон моллари талонторож қилинган.
Бир оз вақтдан сўнг давлат девонининг олий мансабдорлари мушриф Имомиддин ва Шарафиддин Кўппак Урганчга қайтиб келиб, ўлган хоразмшоҳ номидан сохта ваколатнома хати тузиб, ҳокимиятни эгаллашган. Шундан сўнг шаҳарда бир оз тартиб урнатилган. Тез орада Урганчга хоразмшоҳ Жалолиддин Мангуберди б-н унинг укалари Ўзлоқшоҳ ва Оқшохлар келишган. Бироқ собиқ валиаҳд Ўзлоқшоҳнинг тарафдорлари Жалолиддиннинг давлат тахтига бўлган ҳақини тан олишмаган. Улар Туркон хотуннинг укаси Хумор тегинни султон деб эълон қилиштан. Хумор тегин ва амирлардан Ўғул ҳожиб, Шайххон, Эр Буғо Пақлавон ва Қутлуғхоннинг қўл остиларида 90 минг туркий аскарлар бор эди. Бу амирлар Жалолидцинга суикасд уюштиришган, лекин, у бундан аввалдан огоҳ бўлгани сабабли Темур Малик бошчилигидаги 300 аскар б-н Урганчни тарк этган. 3* кундан сўнг мўғуллар яқинлашиб келаётганини эшитган Ўзлоқшоҳ ва Оқшоҳлар ҳам шаҳарни ташлаб кетишган. Шаҳарни дастлаб Чингизхоннинг ўғиллари Ўқтой ва Чиғатой бошчилигидаги 100 минг кишилик қўшин қамал қилган. Мўғуллар ўша замоннинг энг мукаммал қуроласлаҳаларидан фойдаланишган. Мўғуллар ҳарбий ҳийла йшлатиб аскарларининг бир қисмини пистирмада қолдириб, оз сонли қўшин б-н ҳужумга ўтганлар. Шаҳардан кўплаб отлиқ ва пиёда гуруҳяар чиқиб «чекинаётган» мўғулларни таъқиб эта бошлаган. Урганч яқинидаги Боғи Хуррам боғлари ёнида пистирмадаги мўғул қўшини Урганч аскарларини ўраб олиб, минглаб кишиларни қириб ташлашган, шаҳарликларнинг кўпчилиги Ўғул ҳожиб бошчилигида қуршовдан чиқиб Хуросонга қочиб кетган. Мўғуллар хоразмликларнинг қочганларини қувиб Қобилон дарвозаси орқали Урганчнинг ташқи деворларининг ичига кирганлар. Лекин улар шаҳар аҳолисининг қаттиқ қаршилигига дуч келганлар ва шаҳардан бутунлай ҳайдаб чиқарилганлар. Эртаси куни мўғуллар Қобилон дарвозаси орқали ҳужумга ўтишган, лекин амир Фаридун Ғурий аскарлари томонидан улоқтириб ташланган.
Урганч қамали чўзилиб кетган, Чингизхон катта ўғли Жўжини ёрдамга юборган. Жўжи отаси унга бутун Мовароуннаҳрни мулк сифатида ваъда қилгани учун, бой шаҳар Урганчни, унга зарар етказмай қўлга киритишга ҳаракат қилган. Шунинг учун шаҳарликлар олдига ўз элчисини юбориб, шаҳарни ғолибларнинт раҳмшафқатига топширилишини таклиф этган. Бироқ Чиғатой акасига эътироз билдириб, Урганчни вайрон қилинишини талаб қилган. Мўғулларнинг қамаi ли 7 ой давом этган. Чингизхон ўғиллари орасидаги рақобатни бартараф этиш учун барча қўшин ва шаҳзодаларни Ўқтойга бўйсундирган. Шундан сўнг мўғуллар шаҳарга қаттиқ ҳужум уюштирганлар. Хумор тегин ва унинг мулозимлари шаҳар дарвозаларини очиб таслим бўлишга қарор қилишган. Мўғуллар шаҳарга ёпирилиб кириб, 7 кун давомида аҳоли б-н кўча жанглари олиб борганлар, босиб олинган уй ва биноларни бузиб, нефть б-н ёндириб боришган. Мўтуллар маҳалламамаҳалла босиб борганлар, фақат 3 та маҳалла қолганда Хоразм муҳтасиби фақиҳ Алоуддин алҲаййот бошчилигидаги шаҳар элчилари омонлик сўрашган. Бироқ мўғуллар илтимоснирад этишган. Улар шаҳарнинг тирик қолган барча аҳолисини шаҳар ташқарисига чиқариб, Мўғулистонга юбориш учун 100 мингга яқин ҳунармандларни ажратиб олганлар, сўнгра мўғуллар Урганчнинг барча тирик қолган аҳолисини қатл этганлар.
Аҳолидан ўч олиб бўлгач, мўғуллар шаҳарни режали равишда вайрон қилишга ўтган. Улар Амударёдаги тўғонни бузиб, шаҳарни сувга бостирганлар. Ноёб маданий ёдгорликлар, кугубхоналар вайрон қилинган. У.м.дан сўнг мўғуллар ҳарбий ҳаракатларни Хуросонга кўчирганлар.
Ад.: Буниёдов 3. Ануштагин Хоразмшоҳлар давлати (1097—1231), Т., 1998; Шихаб адДин Мухаммад анНасави, Жизнеописание султана Джалал ад-Дина Манкбурны, Баку, 1973.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.