Urğu
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 168-b. — ziyouz.com
Urğu — turli fonetik vositalar (mas, nafas çiqarişning kuçi, ovozni kuçaytiriş, bugin tarkibidagi unlining çöziq talaffuzi, ton balandligini özgartiriş) orqali böğin yoki sözni ajratiş, şu ajratişga xos kuçli talaffuz. Ajratiş obyektiga köra, U.ning 2 turi farqlanadi: söz U.si (luğaviy U.) va fraza U.si (mantiqiy U.). Ikki va undan ortiq böğinli suzlarda şu buğinlardan birini ajratib, kuçli talaffuz etilişi suz U.si deyiladi. Suz U.si, öz navbatida, sözning qaysi böğinga tuşişi, qaysi böğinga birkitilganligiga köra 2 ga bölinadi: boğliq U. va köçma (erkin) U. Boğliq U. suzda buğinlar soni özgarişi (ortişi)ga qaramay, örni özgarmaydigan U.dir (mas, rus tilida). Kuçma U. affiksatsiya jarayonida sözda böğinlar soni orta borişi b-n örnini özgartira boradigan, ya'ni oxirgi böğinga siljib boradigan U.dir. Mac, özbek tilida suz U.si şunday: uqyt — öqitöv — öqituvçy — öqituvçilik. Ayrim holatlarda söz U.si ma'no farklaş vazifasini ham bajaradi: blma (fe'l) — blma (ot: meva); kyosma (fe'l) — kyosma(ot) yoki söz şaklini farqlaydi: işçimyz (bizning işçi) — işçymiz (biz — işçi), otyngyz (sizning otingiz) — otyngiz (miltiqni oting) kabi.
Söz oxiridagi ba'zi qöşimçalar, yuklamalar U. olmaydi, ularda U. oldingi böğinda qolaveradi. Albatta, umuman, ba'zan, doimo, hamişa, Kobil, Halima kabi özlaşma sözlarda U. sönggi böğinda emas, undan oldingi böğinlarda ham keladi. Köp böğinli sözlarda, boş urğudan taşqari, ikkinçi darajali urğu ham böladi.
Fraza U.si (mantiqiy U.) sintaktik tuzilma tarkibidagi biror bölakni — ma'no jihatidan muhim bölgai nutq taktini (sintagma)ni boşqalaridan ajratib körsatadi. Fraza U.si qaysi bölakka tuşsa, öşa bölak axborot taşişdagi eng ahamiyatli bölak hisoblanadi. Maye: Özbek sportçilari olimpiada öyinlarida muvaffaqiyatli iştiroketdilar. — Özbek sportçilari olimpiada öyinlarida muvaffaqiyatli iştirok etdilar. — Özbek sportçilari olimpiada öyinlarida muvaffaqiyatli iştirok etdilar.
Ad.: Ğulomov A., Özbek tilida urğu, T., 1947; Mahmudov A., Slovesnoye udareniye v uzbekskom yazike, T., 1960; N u r m o nov A. va b.; Özbek tilining mazmuniy sintaksisi, T.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УРҒУ — турли фонетик воситалар (мас, нафас чиқаришнинг кучи, овозни кучайтириш, бугин таркибидаги унлининг чўзиқ талаффузи, тон баландлигини ўзгартириш) орқали бўғин ёки сўзни ажратиш, шу ажратишга хос кучли талаффуз. Ажратиш объектига кўра, У.нинг 2 тури фарқланади: сўз У.си (луғавий У.) ва фраза У.си (мантиқий У.). Икки ва ундан ортиқ бўғинли сузларда шу буғинлардан бирини ажратиб, кучли талаффуз этилиши суз У.си дейилади. Суз У.си, ўз навбатида, сўзнинг қайси бўғинга тушиши, қайси бўғинга биркитилганлигига кўра 2 га бўлинади: боғлиқ У. ва кўчма (эркин) У. Боғлиқ У. сузда буғинлар сони ўзгариши (ортиши)га қарамай, ўрни ўзгармайдиган У.дир (мас, рус тилида). Кучма У. аффиксация жараёнида сўзда бўғинлар сони орта бориши б-н ўрнини ўзгартира борадиган, яъни охирги бўғинга силжиб борадиган У.дир. Mac, ўзбек тилида суз У.си шундай: уқйт — ўқитўв — ўқитувчй — ўқитувчилик. Айрим ҳолатларда сўз У.си маъно фарклаш вазифасини ҳам бажаради: блма (феъл) — блма (от: мева); кёсма (феъл) — кёсма(от) ёки сўз шаклини фарқлайди: ишчимйз (бизнинг ишчи) — ишчймиз (биз — ишчи), отйнгйз (сизнинг отингиз) — отйнгиз (милтиқни отинг) каби.
Сўз охиридаги баъзи қўшимчалар, юкламалар У. олмайди, уларда У. олдинги бўғинда қолаверади. Албатта, умуман, баъзан, доимо, ҳамиша, Кобил, Ҳалима каби ўзлашма сўзларда У. сўнгги бўғинда эмас, ундан олдинги бўғинларда ҳам келади. Кўп бўғинли сўзларда, бош урғудан ташқари, иккинчи даражали урғу ҳам бўлади.
Фраза У.си (мантиқий У.) синтактик тузилма таркибидаги бирор бўлакни — маъно жиҳатидан муҳим бўлгаи нутқ тактини (синтагма)ни бошқаларидан ажратиб кўрсатади. Фраза У.си қайси бўлакка тушса, ўша бўлак ахборот ташишдаги энг аҳамиятли бўлак ҳисобланади. Мае: Ўзбек спортчилари олимпиада ўйинларида муваффақиятли иштирокэтдилар. — Ўзбек спортчилари олимпиада ўйинларида муваффақиятли иштирок этдилар. — Ўзбек спортчилари олимпиада ўйинларида муваффақиятли иштирок этдилар.
Ад.: Ғуломов А., Ўзбек тилида урғу, Т., 1947; Маҳмудов А., Словесное ударение в узбекском языке, Т., 1960; Н у р м о нов А. ва б.; Ўзбек тилининг мазмуний синтаксиси, Т.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.