Uruğçilik
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 163–165-b. — ziyouz.com
Uruğçilik — ösimlikşunoslikning navdor uruğlikni yalpi köpaytiriş b-n şuğullanadigan tarmoği; fan va i.ç. sohasi. U. uruğşunoslik va seleksiya b-n çambarças boğliq. Nav yangilaş, nav almaştiriş uçun q.x. ekinlarining yuqori sifatli navdor uruğligini yetiştiriş usullarini işlab çiqiş va ekinlar uruğini yalpi köpaytiriş b-n şuğullanadi. U.ning asosiy vazifalari — yangi va r-nlaştirilgan navlarning qimmatli xöjalik sifatlarini sakdagan navdor uruglik yetiştiriş; yangi navlarni takomil laştiriş; barça xujaliklarni yuqori sifatli uruğlik b-n ta'minlaş; yangi navlarni jadal köpaytiriş, i.ç.ga joriy etiş va qulay r-nlarda joylaştiriş. U. Rossiyada 19-a.ning 2yarmida, Örta Osiyoda rus olimlari iştirokida 20-a. boşlarida vujudga kelgan. Örta Osiyoda birinçi marta 1900 y.da q.x. tajriba st-yalari taşkil etildi. Ular Turkiston, Andijon, Mirzaçöl, Aşxobod tajriba st-yalari bölib, ularda, asosan, ğöza böyiça iş olib borilgan edi. 1910 y.da Turkiston tajriba stansiyasida (hoz. R. R. Şreder nomidagi Boğdorçilik, uzumçilik va vinoçilik i.t. inti) don ekinlarining Turkiston mahalliy navlari ekilib, birinçi marta seleksiyauruğçilik nuqtai nazaridan örganila boşlandi. Örta Osiyoda ğöza böyiça U. 1910 y.da tajriba muassasalarida uruğlik ekinzorlari taşkil etila boşlagandan keyin paydo böldi. 1921—34 y.larda U. va seleksiyaning yagona tizimi işlab çiqildi. 1925— 26 y.larda ilmiy U. şakllandi. Ğöza U.gi böyiça işlar 1925 y.dan Turkiston seleksiya va uruğçilikni nazorat qiliş st-yasida olib boriddi. 1926 y.da Farğona, 1929 y.da Toşkent viloyatlarida sabzavot, poliz ekinlarining navli uruğligini yetiştiriş böyiça uruğçilik xöjaliklari taşkil etildi. 1926—37 y.larda donli ekinlar U. b-n Kattaqörğon va Milyutin (hoz. Ğallaorol) tajriba st-yalari şuğullandi. 1927 y.da Andijonda birinçi elita ekinzorlari taşkil etildi. 1931 y.da donli ekinlarning navdor uruğligi uçun davlat standarti tasdiqlandi, davlat navdor uruğlik fondi tuzildi va yangi U. tizimi vujudga keldi. 50—60-y.larda ham U. tizimini şakllantiriş işlari davom ettirildi. 1965 y.da ğöza, beda va b. öt ekinlari seleksiyasi va uruğçiligi b-n şuğullanadigan hoz. Özbekiston ğöza seleksiyasi va uruğçiligi, 1974 y.da ğalla ekinlari seleksiyasi va uruğçiligi b-n şuğullanadigan Özbekiston ğallaçilik inti (sobiq Milyutin tajriba st-yasi) taşkil etildi.
Özbekiston Respublikasi mustaqillikka erişganidan keyin q.x. ekinlarining öz uruğçilik bazasini yaratiş, qimmatli navlarning genofondini saklab krliş, respublikaning iqlim şaroitlariga moslaşgan yangi nav va duragaylarini yaratiş, q.x.ni serhosil va yuqori sifatli uruğliklar b-n ta'minlaş, uruğçilikka jahon tajribasi yutuklarini joriy etiş U.dagi asosiy vazifalarga aylandi. Bu masala davlat ahamiyatiga ega ekanligi e'tiborga olinib 1996 y. 29 avg.da Özbekiston Respublikasining «Uruğçilik töğrisida» qonuni qabul qilindi. 1999 —2001 y.larda Özbekiston Qişloq va suv xöjaligi vazirligi tarkibida respublikada ekiladigan asosiy ekin turlari böyiça U. boşqarmalari taşkil etildi.
Özbekistonda U. tizimining umumiy qoidalariga köra, i.t. muassasalari (navlar mualliflari) superelita va elita uruğligini yetiştiradilar (birlamçi U.) va ularni köpaytiriş uçun respublikadagi boşqa i.t. muassasalarining tajriba xöjaliklariga va q.x. oliy öquv yurtlarining öquv xöjaliklariga beradilar. Bu xöjaliklar uruğçilik xöjaliklarini uruğlik material b-n ta'minlaydilar. Elita uruğçilik xöjaliklaridagi uruğlik ekinlar dalalarida ösimliklarni yetiştirişda navdor, sara va sifatli uruğlik olişni ta'minlaydigan maxsus texnologiyalar qöllaniladi. Özbekistonda şakllangan hoz. U. tizimi mamlakatda buğdoy, ğöza, makkajöxori, beda, sabzavot va b. navli ekinlar maydonlarini 100% ga yetkaziş imkoniyatini yaratdi. U.ning hoz.gi zamonaviy tizimi ğöza U. i, boşoqli don ekinlari U.i, sabzavot ekinlari U.i, kartoşka U.i, qand lavlagi U.i, makkajöxori U.gi, moyli ekinlari va ötlar U.gi va b.dan iborat. Ğöza uruğ çiligi tizimi quyidagilarni öz içiga oladi: navlarni dastlabki köpaytiriş, nav almaştiriş, r-nlaştirilgan navlar uruğini yangilaş; uruğlik çigit fondini tayyorlaş, çigitni ekişga tayyorlaş, xujaliklarni uruğlik çigit b-n ta'minlaş; uruğçilik nazorati. r-nlaştirilgan yangi navning çigiti dastlabki köpaytirişdan söng elita uruğçilik xöjaliklarining elita köçatzorlariga ekiladi. Olingan çigit keyingi yili yana xöjalikda ekilib, ulardan 1reproduksiya çigitlari olinadi, ular keyingi yillari uruğçilik xöjaliklarida ekilib, 2 va 3reproduksiya uruglari yetiştiriladi. 3reproduksiya uruğlari şu mintaqadagi boşqa paxtaçilik xöjaliklarida ekiladi. 4reproduksiya çigitlari aksariyat texnika maqsadlarida xom aşyo sifatida işlatiladi. Çigitni köpaytirişda elitadan 4reproduksiyagaça bölgan jarayon 5 yil davom etadi. Davlat reyestriga kiritilgan ğöza navlarining elita uruglarini yetiştiriş ikki uslubda: nav içida çatiştiriş ötkaziş orkali yoki nav içida çatiştiriş ötkazmasdan olib boriladi.
Boşoqli don ekinlari uruğçiligi tizimi. Respublikada işlab çiqilgan boşokli don ekinlari urutçiligi tizimiga asosan, Suyuriladigan yerlarda ğalla va dukkakli ösimliklar instituti va uning Ğallaorol va viloyat filiallari nav mualliflari b-n birgalikda r-nlaştirilgan va istikbolli boşokli don ekinlari navlarining birlamçi uruğçilik tizimini töla olib borgan xrlda elita uruğçilik xöjaliklarini superelita uruğlari b-n ta'minlaydi. Viloyatlardagi elita uruğçilik xöjaliklari elita va 1reproduksiya uruglarini yetiştirib maxsus uruğçilik xöjaliklariga beradi. Ular elita va 1reproduksiya uruglarini 4reproduksiyagaça köpaytirib, özlari va ularga birkitilgan xujaliklarni navdor, yuqori sifatli uruğlik b-n ta'minlaydi.
Sabzavot va poliz ekinlari uruğçiligi tizimi. Sabzavot va poliz ekinlarining deyarli hammasi çetdan çanglanib urug tugadi, şu sababli ularning navdor uruğlari özga navlardan masofa b-n ihotalangan maydonlarda yetiştiriladi. Bunday navlararo oraliq masofalarning uzoqyaqinligi ekin turi ga qarab 50 m dan 2000 m gaça (karam, sabzi) buladi. Ikki yillik sabzavot ekinlarining navlari birinçi yilda birbiridan masofa orqali ihotalanmaydi. Uruğlik maydonlarda nav tozalaş işlari olib boriladi. Bodringda nav tozalaş işlari 1marta ösimlik gullab nayça tukkanda boşlanadi. Uruğlik mevalar tulik, pişa boşlagandan söng dala aprobatsiyasi utkaziladi.
Kartoşka uruğçiligi tizimida respublikada r-nlaştirilgan navlarining navdor hamda birlamçi urugçiligi, çetdan keltirilgan navlar böyiça faqat navdor uruğçilik işlari olib boriladi. Birlamçi uruğçilik 6 yillik sxemada (boşlanğiç soğlom ösimlikni tanlab klon oliş, klonlarni birinçi yili sinaş; klonlarni ikkinçi yili sinaş; supersuperelita, superelita; elita) taşkil etilgan. Navdor kartoşka uruğlari «Özkartoşkanavuruğlari» firma xöjaliklarida birinçi reproduksiya, şuningdek, ozuqabop kartoşka yetiştiradigan xöjaliklarning uruğlik uçastkalarida 2—3reproduksiya uruğlari yetiştiriladi. Ekiladigan tuganaklar vazni 60—80 g bölişi (ayrim hollarda 40—50 g lilardan xam foydalaniş mumkin) talab etiladi. Uruglik uçun ekilgan maydonlar nav sofligini saqlaş uçun fitopatologik tozalanadi — begona navlar hamda kasallangan usimliklar olib taşlanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УРУҒЧИЛИК — ўсимликшуносликнинг навдор уруғликни ялпи кўпайтириш б-н шуғулланадиган тармоғи; фан ва и.ч. соҳаси. У. уруғшунослик ва селекция б-н чамбарчас боғлиқ. Нав янгилаш, нав алмаштириш учун қ.х. экинларининг юқори сифатли навдор уруғлигини етиштириш усулларини ишлаб чиқиш ва экинлар уруғини ялпи кўпайтириш б-н шуғулланади. У.нинг асосий вазифалари — янги ва р-нлаштирилган навларнинг қимматли хўжалик сифатларини сакдаган навдор уруглик етиштириш; янги навларни такомил лаштириш; барча хужаликларни юқори сифатли уруғлик б-н таъминлаш; янги навларни жадал кўпайтириш, и.ч.га жорий этиш ва қулай р-нларда жойлаштириш. У. Россияда 19-а.нинг 2ярмида, Ўрта Осиёда рус олимлари иштирокида 20-а. бошларида вужудга келган. Ўрта Осиёда биринчи марта 1900 й.да қ.х. тажриба ст-ялари ташкил этилди. Улар Туркистон, Андижон, Мирзачўл, Ашхобод тажриба ст-ялари бўлиб, уларда, асосан, ғўза бўйича иш олиб борилган эди. 1910 й.да Туркистон тажриба станциясида (ҳоз. Р. Р. Шредер номидаги Боғдорчилик, узумчилик ва виночилик и.т. инти) дон экинларининг Туркистон маҳаллий навлари экилиб, биринчи марта селекцияуруғчилик нуқтаи назаридан ўрганила бошланди. Ўрта Осиёда ғўза бўйича У. 1910 й.да тажриба муассасаларида уруғлик экинзорлари ташкил этила бошлагандан кейин пайдо бўлди. 1921—34 й.ларда У. ва селекциянинг ягона тизими ишлаб чиқилди. 1925— 26 й.ларда илмий У. шаклланди. Ғўза У.ги бўйича ишлар 1925 й.дан Туркистон селекция ва уруғчиликни назорат қилиш ст-ясида олиб боридди. 1926 й.да Фарғона, 1929 й.да Тошкент вилоятларида сабзавот, полиз экинларининг навли уруғлигини етиштириш бўйича уруғчилик хўжаликлари ташкил этилди. 1926—37 й.ларда донли экинлар У. б-н Каттақўрғон ва Милютин (ҳоз. Ғаллаорол) тажриба ст-ялари шуғулланди. 1927 й.да Андижонда биринчи элита экинзорлари ташкил этилди. 1931 й.да донли экинларнинг навдор уруғлиги учун давлат стандарти тасдиқланди, давлат навдор уруғлик фонди тузилди ва янги У. тизими вужудга келди. 50—60-й.ларда ҳам У. тизимини шакллантириш ишлари давом эттирилди. 1965 й.да ғўза, беда ва б. ўт экинлари селекцияси ва уруғчилиги б-н шуғулланадиган ҳоз. Ўзбекистон ғўза селекцияси ва уруғчилиги, 1974 й.да ғалла экинлари селекцияси ва уруғчилиги б-н шуғулланадиган Ўзбекистон ғаллачилик инти (собиқ Милютин тажриба ст-яси) ташкил этилди.
Ўзбекистон Республикаси мустақилликка эришганидан кейин қ.х. экинларининг ўз уруғчилик базасини яратиш, қимматли навларнинг генофондини саклаб крлиш, республиканинг иқлим шароитларига мослашган янги нав ва дурагайларини яратиш, қ.х.ни серҳосил ва юқори сифатли уруғликлар б-н таъминлаш, уруғчиликка жаҳон тажрибаси ютукларини жорий этиш У.даги асосий вазифаларга айланди. Бу масала давлат аҳамиятига эга эканлиги эътиборга олиниб 1996 й. 29 авг.да Ўзбекистон Республикасининг «Уруғчилик тўғрисида» қонуни қабул қилинди. 1999 —2001 й.ларда Ўзбекистон Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги таркибида республикада экиладиган асосий экин турлари бўйича У. бошқармалари ташкил этилди.
Ўзбекистонда У. тизимининг умумий қоидаларига кўра, и.т. муассасалари (навлар муаллифлари) суперэлита ва элита уруғлигини етиштирадилар (бирламчи У.) ва уларни кўпайтириш учун республикадаги бошқа и.т. муассасаларининг тажриба хўжаликларига ва қ.х. олий ўқув юртларининг ўқув хўжаликларига берадилар. Бу хўжаликлар уруғчилик хўжаликларини уруғлик материал б-н таъминлайдилар. Элита уруғчилик хўжаликларидаги уруғлик экинлар далаларида ўсимликларни етиштиришда навдор, сара ва сифатли уруғлик олишни таъминлайдиган махсус технологиялар қўлланилади. Ўзбекистонда шаклланган ҳоз. У. тизими мамлакатда буғдой, ғўза, маккажўхори, беда, сабзавот ва б. навли экинлар майдонларини 100% га етказиш имкониятини яратди. У.нинг ҳоз.ги замонавий тизими ғўза У. и, бошоқли дон экинлари У.и, сабзавот экинлари У.и, картошка У.и, қанд лавлаги У.и, маккажўхори У.ги, мойли экинлари ва ўтлар У.ги ва б.дан иборат. Ғўза уруғ чилиги тизими қуйидагиларни ўз ичига олади: навларни дастлабки кўпайтириш, нав алмаштириш, р-нлаштирилган навлар уруғини янгилаш; уруғлик чигит фондини тайёрлаш, чигитни экишга тайёрлаш, хужаликларни уруғлик чигит б-н таъминлаш; уруғчилик назорати. р-нлаштирилган янги навнинг чигити дастлабки кўпайтиришдан сўнг элита уруғчилик хўжаликларининг элита кўчатзорларига экилади. Олинган чигит кейинги йили яна хўжаликда экилиб, улардан 1репродукция чигитлари олинади, улар кейинги йиллари уруғчилик хўжаликларида экилиб, 2 ва 3репродукция уруглари етиштирилади. 3репродукция уруғлари шу минтақадаги бошқа пахтачилик хўжаликларида экилади. 4репродукция чигитлари аксарият техника мақсадларида хом ашё сифатида ишлатилади. Чигитни кўпайтиришда элитадан 4репродукциягача бўлган жараён 5 йил давом этади. Давлат реестрига киритилган ғўза навларининг элита уругларини етиштириш икки услубда: нав ичида чатиштириш ўтказиш оркали ёки нав ичида чатиштириш ўтказмасдан олиб борилади.
Бошоқли дон экинлари уруғчилиги тизими. Республикада ишлаб чиқилган бошокли дон экинлари урутчилиги тизимига асосан, Суюриладиган ерларда ғалла ва дуккакли ўсимликлар институты ва унинг Ғаллаорол ва вилоят филиаллари нав муаллифлари б-н биргаликда р-нлаштирилган ва истикболли бошокли дон экинлари навларининг бирламчи уруғчилик тизимини тўла олиб борган хрлда элита уруғчилик хўжаликларини суперэлита уруғлари б-н таъминлайди. Вилоятлардаги элита уруғчилик хўжаликлари элита ва 1репродукция уругларини етиштириб махсус уруғчилик хўжаликларига беради. Улар элита ва 1репродукция уругларини 4репродукциягача кўпайтириб, ўзлари ва уларга биркитилган хужаликларни навдор, юқори сифатли уруғлик б-н таъминлайди.
Сабзавот ва полиз экинлари уруғчилиги тизими. Сабзавот ва полиз экинларининг деярли ҳаммаси четдан чангланиб уруг тугади, шу сабабли уларнинг навдор уруғлари ўзга навлардан масофа б-н иҳоталанган майдонларда етиштирилади. Бундай навлараро оралиқ масофаларнинг узоқяқинлиги экин тури га қараб 50 м дан 2000 м гача (карам, сабзи) булади. Икки йиллик сабзавот экинларининг навлари биринчи йилда бирбиридан масофа орқали иҳоталанмайди. Уруғлик майдонларда нав тозалаш ишлари олиб борилади. Бодрингда нав тозалаш ишлари 1марта ўсимлик гуллаб найча тукканда бошланади. Уруғлик мевалар тулик, пиша бошлагандан сўнг дала апробацияси утказилади.
Картошка уруғчилиги тизимида республикада р-нлаштирилган навларининг навдор ҳамда бирламчи уругчилиги, четдан келтирилган навлар бўйича фақат навдор уруғчилик ишлари олиб борилади. Бирламчи уруғчилик 6 йиллик схемада (бошланғич соғлом ўсимликни танлаб клон олиш, клонларни биринчи йили синаш; клонларни иккинчи йили синаш; суперсуперэлита, суперэлита; элита) ташкил этилган. Навдор картошка уруғлари «Ўзкартошканавуруғлари» фирма хўжаликларида биринчи репродукция, шунингдек, озуқабоп картошка етиштирадиган хўжаликларнинг уруғлик участкаларида 2—3репродукция уруғлари етиштирилади. Экиладиган туганаклар вазни 60—80 г бўлиши (айрим ҳолларда 40—50 г лилардан хам фойдаланиш мумкин) талаб этилади. Уруглик учун экилган майдонлар нав софлигини сақлаш учун фитопатологик тозаланади — бегона навлар ҳамда касалланган усимликлар олиб ташланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.