Uruğlaniş

Uruğlaniş URUĞLANIŞ, singamiya — erkaklik jinsiy hujayra (uruğ hujayra, spermatozoid, spermiy)ning urğoçi (tuxum) hujayra b-n qöşilib, zigota hosil qilişi. Zigotadan yangi organizm rivojlana boşlaydi.

Odam va hayvonlarda U.dan oldin otalaniş (uruğ hujayraning urğoçi hujayra jinsiy yöliga tuşişi) sodir böladi. U.da tuxum xujayra faollaşadi, ya'ni tuxum va uruğ hujayra xromosomalari gaploid töplami qöşilib, xromosomalar diploid töplami hosil böladi. Köpçlik hayvonlarda U. b-n birga rivojlanadigan organizm jinsi ham anikdanadi. Ota va ona allellarining qöşilişi tufayli irsiy omillarning yangi kombinatsiyasi vujudga keladi. U. tufayli tabiiy tanlaniş va tur evolyutsiyasi uçun material böladigan genetik xilmaxillik kelib çiqadi. U. natijasida tuxumhujayra faollaşib, böliniş jarayoni (blastomerizatsiya) boşlanadi.

Hayvonlarda U.ning ikki şakli ma'lum; monospermiyada tuxumhujayraga faqat bitta uruğ hujayra kirgandan söng, boşqa uruğ hujayralarning kirişi blokada qilinadi. Blokada qiliniş mexanizmi tuxumhujayra sirtiga va uning pöstiga kortikal tanaçalarning suyuqlik ajratişi, tuxum plazmolemmasida röy beradigan qandaydir özgarişlar b-n yuzaga kelişi mumkin. Monospermiya barça taşqi U. va köpçilik içki U. xususiyatiga ega bölgan hayvonlar uçun xos; polispermiya da tuxumhujayraga bir neça (bir neça önta) spermatazoid kiradi; biroq bunday hollarda ham urğoçi pronukleus b-n faqat bitta uruğ hujayra qöşiladi. U.ning bu xili içki uruğlanadigan ayrim guruh hayvonlar uçun xos bölib, evolyutsiya davomida ikkilamçi marta kelib çiqqan. U.ning har xil şakllarida gametalarning özaro yaqinlaşuvi va qöşilişi, asosan, bir xil keçadi. Ayrim hayvonlar tuxumhujayrasi pöstida spermatozoid kirişi uçun teşikça— mikropile böladi. Köpçilik hayvonlar tuxumhujayrasida mikropile bölmaydi. Spermatozoid tuxumhujayraga akrosoma (spermatozoid içki qismida joylaşgan perforator organ) yordamida kirib oladi. Spermatozoid tuxumxujayraga yakinlaşganida akrosomadan ajraladigan fermentlar xujayra pöstini yumşatadi. Spermatozoid akrosomasi yoki uning boşçasi tuxum pösti orqali ötadi va ikkala gametalar plazmolemmasi köşilib, yagona hujayra — zigota hosil böladi.

Odam va sut emizuvçilarning ovulyatsiyadan ötgan tuxumhujayrasi bir neça qavat follikulyar hujayralar b-n öralgan. Akrosoma fermenti gialuronidaza follikulyar hujayralarni boğlab turadigan şilimşiq moddani yemirib, spermatozoidlarga yöl oçib beradi. Gametalar plazmolemasining qöşilişi tuxum hujayraning faollaşuviga olib keladi. Spermatozoid, odatda, tuxum hujayra sitoplazmasiga töliq ötadi; ba'zan uning boş qismi ötib, taşqarida qolgan xivçini tuşib ketadi. Spermatozoid sentrosomasi atrofida paydo bölgan nurlar «uruğ yulduzi» deyiladi. Uruğ yulduzi ikkiga bölinadi va birinçi böliniş (maydalaniş) böliniş dukining şakllanişida iştirok etadi. Spermatozoid yadrosi uruğ yulduzi b-n birga tuxum sitoplazmasida harakatlanib, astasekin pufaksimon erkak pronukleusga aylanadi; uning xromatini yoziladi; yadro membranasi mayda pufakçalarga parçalanadi; pronukleus membranasi qaytadan şakllanadi. Bunday özgarişlar tuxum hujayraning yetilib, urğoçi pronukleus şakllanişi b-n birga boradi. Urğoçi pronukleus ham tuxumning yuza qismidan uning markaziga köçadi. Tuxum hujayrada ikkala pronukleus hujayra markazida (sariqlik sitoplazmada bir tekis tarqalganida) yoki ooplazmaning sariqlik kam bölgan qismida birbiriga duç kelib, qöşilişadi. Ayrim hayvonlarda ikkala pronukleus özaro qöşilib (kariogamiya), yaxlit yadro sinkarion hosil kiladi. Lekin, odatda, ular tuxum bölinişi boşlanib, hujayra pösti yemirilgunça alohida turadi. Pronukleuslar qöşilişi b-n ota va ona gametalarning xromosomalari birinçi böliniş — maydalaniş dukiga birlaşadi. Otaona genlarining birlaşuvi b-n U. jarayoni qiyomiga yetadi.