Urxon
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 166-b. — ziyouz.com
Urxon URXON, Örxon Ğoziy (1281 — 1359) — turk sultoni (1324—1359), Usmon I ning öğli. Usmon I ning harbiy yurişlarida yoşligidan muvaffaqiyatli iştirok etgan. Otasining vafoti (1324) dan söng, bu davlatni ğarbda — Vizantiya imperiyasi yerlari va şarqda — qöşni turkiy bekliklar hisobiga kengaytiriş jarayonini davom ettirdi. 1326 y. apr.da u Kiçik Osiyoning şim.ğarbidagi yirik şaxar — Bursani egallab, poytaxtni Melangiyadan Bursaga köçirgan. Bir neça yil mobaynida Kiçik Osiyoning butun şim.ğarbiy hududlarini zabt etib, Qora dengiz qirğoklariga, keyinçalik Dardanell böğozining şarkiy sohillarigaça yetib borgan.
U. ilk marta öz davlatida vazir lavozimini ta'sis etgan va akasi Alouddinni vazir qilib tayinlagan (u bu lavozimda ölimiga qadar 7 y. işlagan). Usmonlilar davlatida kumuş tanga zarb qilinib (1327), davlat yerlari ma'lum boşqaruv birliklariga ajratilgan. Qöşinda ham islohotlar (1329) ötkazilib, muntazam armiya: piyoda va otliq qöşinlar kabi harbiy qismlar taşkil qilingan. Şu jihatdan olganda ham Usmoniylar davlatining keyingi taraqqiyotida U.ning xizmatlari katta bölgan.
U. faqat Vizantiya b-n çeklanmasdan, şarqiy hududlar hisobidan ham öz davlatini kengaytirgan. Turkiy bekliklardan birining hukmdori Elxon Erten vafot etgaç, uning mulkini öz davlatiga qöşib olgan va Anqarani egallagan (1354). 14-a. örtalarida usmonlilar armiyasining Yevropaga dengiz yöli orqali hujum qiliş rejasini amalga oşiriş uçun intilgan.
U. hukmronligi davrida Bursa va Edirnada turklaşiş va islomlaşiş jarayonlari yuz berib, bu poytaxt şaharlar yirik siyosiy va madaniy markazlarga aylangan.
Ad.: Raxmanaliyev R., Imperiya tyurkov, M., 2002.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УРХОН, Ўрхон Ғозий (1281 — 1359) — турк султони (1324—1359), Усмон I нинг ўғли. Усмон I нинг ҳарбий юришларида ёшлигидан муваффақиятли иштирок этган. Отасининг вафоти (1324) дан сўнг, бу давлатни ғарбда — Византия империяси ерлари ва шарқда — қўшни туркий бекликлар ҳисобига кенгайтириш жараёнини давом эттирди. 1326 й. апр.да у Кичик Осиёнинг шим.ғарбидаги йирик шахар — Бурсани эгаллаб, пойтахтни Мелангиядан Бурсага кўчирган. Бир неча йил мобайнида Кичик Осиёнинг бутун шим.ғарбий ҳудудларини забт этиб, Қора денгиз қирғокларига, кейинчалик Дарданелл бўғозининг шаркий соҳилларигача етиб борган.
У. илк марта ўз давлатида вазир лавозимини таъсис этган ва акаси Алоуддинни вазир қилиб тайинлаган (у бу лавозимда ўлимига қадар 7 й. ишлаган). Усмонлилар давлатида кумуш танга зарб қилиниб (1327), давлат ерлари маълум бошқарув бирликларига ажратилган. Қўшинда ҳам ислоҳотлар (1329) ўтказилиб, мунтазам армия: пиёда ва отлиқ қўшинлар каби ҳарбий қисмлар ташкил қилинган. Шу жиҳатдан олганда ҳам Усмонийлар давлатининг кейинги тараққиётида У.нинг хизматлари катта бўлган.
У. фақат Византия б-н чекланмасдан, шарқий ҳудудлар ҳисобидан ҳам ўз давлатини кенгайтирган. Туркий бекликлардан бирининг ҳукмдори Элхон Эртен вафот этгач, унинг мулкини ўз давлатига қўшиб олган ва Анқарани эгаллаган (1354). 14-а. ўрталарида усмонлилар армиясининг Европага денгиз йўли орқали ҳужум қилиш режасини амалга ошириш учун интилган.
У. ҳукмронлиги даврида Бурса ва Эдирнада турклашиш ва исломлашиш жараёнлари юз бериб, бу пойтахт шаҳарлар йирик сиёсий ва маданий марказларга айланган.
Ад.: Рахманалиев Р., Империя тюрков, М., 2002.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.