Urxun-Yenisey yozuvi

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 166–167-b. — ziyouz.com

Urxun-Yenisey yozuvi URXUN-YENISEY YOZUVI, qadimgi turk runik yozuvi — toş, metall, yoğoç va b. ga öyib bitilgan qad. turkiy yozuvlar. 5—8-a. (ba'zi manbalarda 8—10-a.) larga mansub. Urxun va Yenisey daryolari havzalaridan topilganligi sababli şu nom b-n yuritiladi. Taşqi körinişidan got (qad. german) yozuviga öxşaş bölganligi uçun runik yozuv deb ham atalgan. U.ye.yo. haqida dastlab 18-a.ning boşlarida rus olimi S. Remezov, keyinroq şved olimi F. Stralenberg xamda nemis olimi D.G. Messerşmidtlar xabar bergan. Bu yozuv (lar)ning turkiy xalklarga mansubligini birinçi marta fransuz olimi J.P. AbelRemyuza (1820), söngra rus olimi N.M. Yadrinsev (1889) isbotlagan. 1890 i. N.M. Yadrinsev va 1891 y. V.V. Radlov rahbarligida Urxun daryosi böyiga uyuştirilgan arxeologik ekspeditsiyalar natijasi sifatida 1892 y. 2 ta atlas e'lon qilindi. Bu atlaslarda bosilgan U.ye.yo. matnlarini birinçi bölib daniyalik tilşunos V. Tomsen öqişga muvaffaq böldi (1893 y. noyab). V. Tomsendan söng V. V. Radlov turk şahzodasi Kultegin (8-a.) xotirasiga bitilgan ulkan toşdagi matnning transliteratsiya va transkripsiyasink tuzib, nemis tiliga tarjima qildi. Bu material qad. turkiy til qurilişi, fonetikasi, morfologiyasi va leksikasi yuzasidan dastlabki tasavvurni şakllantirdi.

U.ye.yo.ning kelib çiqişi haqida mutaxassislar örtasida tan olingan yagona fikr yöq. Bu haqsagi nisbatan keng tarqalgan mulohazaga qaraganda, mazkur yozuv öz kelib çiqişiga köra suğd va paxlaviy yozuvlari orqali oromiy yozuviga borib taqaladi. U.ye.yo. ning paydo böliş joyi va vaqti ham hozirça uzilkesil hal qilingan masala emas. Bu yozuv paydo böliş örni va vaqti b-n boğliq bölgan ayrim grafik xususiyatlari tufayli urxun, talas, yenisey variantlariga ega. Bularning eng qadimiysi urxun variantidir. Bu yozuvlar turkiy tillarga uyğun, moye, ança mukammal, arab yozuvidan köra yozilişi va öqilişi birmunça qulay bölgan. Örta Osiyo, Qozoğiston va turkiy xalqlar yaşagan boşqa köp joylar arablar tomonidan bosib olingaç, bu mamlakatlarda arab yozuvi keng tarqaladi.

Mazkur yozuv, arab yozuvi singari, öngdan çapga qarab yozilgan va öqilgan. U.ye.yo. 38 belgi (harf)dan iborat bölib, fonetik yozuv tizimiga kiradi. Har bir tovuş yoki tovuşlar birikmasi maxsus harflar b-n ifodalanib, birbiriga ulanmay, yakkayakka yozilgan. Köp hollarda (asosan, söz boşida va örtasida) unli harflar yozilmagan. U.ye.yo. da tiniş belgilari işlatilmagan. Sözlar, ba'zan morfema yoki söz birikmalarini birbiridan ajratiş uçun ular örtasiga ikki nuqta (:) qöyilgan, şartli ravişda u «ayirğiç» deb nomlangan. U.ye.yo. ning LenaBaykalböyi, Yenisey, Möğul, Oltoy, Şarqiy Turkiston, Örta Osiyo, Şarqiy Yevropa kabi guruhlari aniklan. UrxunEnisey yozuvidan namunalar. gan. U.ye. yo. ni tekşiriş va örganişda V. Tomsen, V.V. Radlov, P.M. Melioranskiy, A.A. Polovsev, G. Geykel, SE. Malov, L.N. Gumilyov, D. Nemet kabi rus va yevropalik olimlarning xizmatlari katta. Özbek olimlaridan akad. Ğ. Abdurahmonov va A. Rustamov, prof. N. Rahmonovlar ham U.ye.yo. ni örganib, muayyan tadqiqotlarni amalga oşirganlar. Uşbu yodgorliklarni tadqiq etiş hoz. kunda ham davom etmokda. U.ye.yo.ga xos ayrim leksik birlik va grammatik şakllar hoz. uzbek, uyğur, ozarbayjon, qirğiz, qozoq, turkman, qoraqalpoq, tatar, boşqird, qoraçoy, bolqor va b. turkiy tillarda uçraydi. U.ye.yo. turkiy tillar tarixi, madaniyati, etnografiyasi, til va yozuvlari tarixini örganişda qimmatli manba bölib xizmat qiladi.

Ad.: Malov S.Ye., Pamyatniki drevnetyurkskoy pismennosti, M., — L., 1951; Malov S.Ye., Yeniseyskaya pismennost tyurkov, M., —L., 1952;Aydarov G., Yazik orxonskogo pamyatnika BilgeKagana, Almaata, 1966; Klyaştorniy S.G., Drevnetyurkskiye runiçeskiye pamyatniki kak istoçnik po istorii Sredney Azii, M., 1964; Abdurahmonov F., Rustamov A., Qadimgi turkiy til, T., 1982.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УРХУН-ЕНИСЕЙ ЁЗУВИ, қадимги турк руник ёзуви — тош, металл, ёғоч ва б. га ўйиб битилган қад. туркий ёзувлар. 5—8-а. (баъзи манбаларда 8—10-а.) ларга мансуб. Урхун ва Енисей дарёлари ҳавзаларидан топилганлиги сабабли шу ном б-н юритилади. Ташқи кўринишидан гот (қад. герман) ёзувига ўхшаш бўлганлиги учун руник ёзув деб ҳам аталган. У.е.ё. ҳақида дастлаб 18-а.нинг бошларида рус олими С. Ремезов, кейинроқ швед олими Ф. Страленберг хамда немис олими Д.Г. Мессершмидтлар хабар берган. Бу ёзув (лар)нинг туркий халкларга мансублигини биринчи марта француз олими Ж.П. АбельРемюза (1820), сўнгра рус олими Н.М. Ядринцев (1889) исботлаган. 1890 и. Н.М. Ядринцев ва 1891 й. В.В. Радлов раҳбарлигида Урхун дарёси бўйига уюштирилган археологик экспедициялар натижаси сифатида 1892 й. 2 та атлас эълон қилинди. Бу атласларда босилган У.е.ё. матнларини биринчи бўлиб даниялик тилшунос В. Томсен ўқишга муваффақ бўлди (1893 й. нояб). В. Томсендан сўнг В. В. Радлов турк шаҳзодаси Култегин (8-а.) хотирасига битилган улкан тошдаги матннинг транслитерация ва транскрипциясинк тузиб, немис тилига таржима қилди. Бу материал қад. туркий тил қурилиши, фонетикаси, морфологияси ва лексикаси юзасидан дастлабки тасаввурни шакллантирди.

У.е.ё.нинг келиб чиқиши ҳақида мутахассислар ўртасида тан олинган ягона фикр йўқ. Бу ҳақцаги нисбатан кенг тарқалган мулоҳазага қараганда, мазкур ёзув ўз келиб чиқишига кўра суғд ва пахлавий ёзувлари орқали оромий ёзувига бориб тақалади. У.е.ё. нинг пайдо бўлиш жойи ва вақти ҳам ҳозирча узилкесил ҳал қилинган масала эмас. Бу ёзув пайдо бўлиш ўрни ва вақти б-н боғлиқ бўлган айрим график хусусиятлари туфайли урхун, талас, енисей вариантларига эга. Буларнинг энг қадимийси урхун вариантидир. Бу ёзувлар туркий тилларга уйғун, мое, анча мукаммал, араб ёзувидан кўра ёзилиши ва ўқилиши бирмунча қулай бўлган. Ўрта Осиё, Қозоғистон ва туркий халқлар яшаган бошқа кўп жойлар араблар томонидан босиб олингач, бу мамлакатларда араб ёзуви кенг тарқалади.

Мазкур ёзув, араб ёзуви сингари, ўнгдан чапга қараб ёзилган ва ўқилган. У.е.ё. 38 белги (ҳарф)дан иборат бўлиб, фонетик ёзув тизимига киради. Ҳар бир товуш ёки товушлар бирикмаси махсус ҳарфлар б-н ифодаланиб, бирбирига уланмай, яккаякка ёзилган. Кўп ҳолларда (асосан, сўз бошида ва ўртасида) унли ҳарфлар ёзилмаган. У.е.ё. да тиниш белгилари ишлатилмаган. Сўзлар, баъзан морфема ёки сўз бирикмаларини бирбиридан ажратиш учун улар ўртасига икки нуқта (:) қўйилган, шартли равишда у «айирғич» деб номланган. У.е.ё. нинг ЛенаБайкалбўйи, Енисей, Мўғул, Олтой, Шарқий Туркистон, Ўрта Осиё, Шарқий Европа каби гуруҳлари аниклан. УрхунЕнисей ёзувидан намуналар. ган. У.е. ё. ни текшириш ва ўрганишда В. Томсен, В.В. Радлов, П.М. Мелиоранский, А.А. Половцев, Г. Гейкель, СЕ. Малов, Л.Н. Гумилёв, Д. Немет каби рус ва европалик олимларнинг хизматлари катта. Ўзбек олимларидан акад. Ғ. Абдураҳмонов ва А. Рустамов, проф. Н. Раҳмоновлар ҳам У.е.ё. ни ўрганиб, муайян тадқиқотларни амалга оширганлар. Ушбу ёдгорликларни тадқиқ этиш ҳоз. кунда ҳам давом этмокда. У.е.ё.га хос айрим лексик бирлик ва грамматик шакллар ҳоз. узбек, уйғур, озарбайжон, қирғиз, қозоқ, туркман, қорақалпоқ, татар, бошқирд, қорачой, болқор ва б. туркий тилларда учрайди. У.е.ё. туркий тиллар тарихи, маданияти, этнографияси, тил ва ёзувлари тарихини ўрганишда қимматли манба бўлиб хизмат қилади.

Ад.: Малов С.Е., Памятники древнетюркской письменности, М., — Л., 1951; Малов С.Е., Енисейская письменность тюрков, М., —Л., 1952;Айдаров Г., Язык орхонского памятника БильгеКагана, Алмаата, 1966; Кляшторный С.Г., Древнетюркские рунические памятники как источник по истории Средней Азии, М., 1964; Абдураҳмонов F., Рустамов А., Қадимги туркий тил, Т., 1982.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.