Uslub

Uslub — tilning inson faoliyatining muayyan sohasi b-n boğliq vazifalariga köra ajratilişi. Kişilar faoliyatning barça sohalarida aloqa qiliş jarayonida tildagi leksik, frazeologik, grammatik va fonetik vositalarni tanlaş va işlatişda birbirlaridan ma'lum darajada farq qiladilar. Umumxalq tili doirasida til vositalarining bunday tanlab olinişi nutqning xilmaxil körinişlarining paydo bölişiga olib keladi. Nutq U.i. tilning vazifasi b-n bevosita boğliq böladi. Şuning uçun ham ular vazifaviy (funksional) U. deb yuritiladi. Vazifaviy U. deganda, tildan farq qiladigan qandaydir aloxdda narsa tuşunilmaydi, balki aniq bir adabiy til tarkibi içida qaraladigan, öziga xos xususiyatlari, xizmat qiliş doirasi b-n özaro farq qilib turadigan yordamçi tizim tuşuniladi.

Vazifaviy U. nutqkörinişlarining asosiy vazifalariga, ya'ni aloqa, xabar beriş, ta'sir etiş vositasi bölişiga köra turli qismlarga bölinadi. Adabiy tilning quyidagi vazifaviy U.lari mavjud: 1) sözlaşuv U.; 2) rasmiy U.; 3) ilmiy U.; 4) publitsistik U.; 5) badiiy U. Vazifaviy U.ni nomlaş va ataş ham ularning qanday aloqa doirasida işlatilganligiga qarab belgilanadi. Sözlaşuv U.i — kişilarning kundalik norasmiy, erkin muomalalari doirasida til birliklarining öziga xos amal qilişidir. Vazifaviy U.ning bu turi öziga xos iş körsatiş şaroiti, ya'ni fikr olişuvning bevositaligi, til vositalarini saylab işlatilmasligi bn, şuningdek, ohang vositalari, mimika, imoişora kabilardan keng foydalaniş, oddiy leksik va frazeologik birliklarning, ekspressivemotsional vositalarning keng işlatilişi b-n ajralib turadi. Mas, farzand — jujuq, dunyodan ötmoq — jon bermoq, imtihondan öta olmaslik — imtihondan yiqilmoq kabi juftliklarning ikkinçisi asosan sözlaşuv U.iga xos. Sözlaşuv U. i fonetik, leksik, morfologik va sintaktik öziga xosliklarga ega. Rasmiy U. (rasmiy iş qoğozlari U.i) — hoz. özbek adabiy tilining rasmiy yozişmalar va yuridik işlarda amal qiladigan bir körinişidir. Qonunlar matnlari, farmonlar, buyruq va körsatmalar, şartnomalar, har xil rasmiy hujjatlar, taşkilotlar örtasidagi yozişmalar rasmiy uslubda yoziladi. Bu U. boşqa U.dan lugaviy va grammatik xususiyatlari jihatidan farqlanadi. Rasmiy U.da söz va söz şakllarini qöllaşda muayyan çegaralanişlar mavjud. Xususan, rasmiy iş U.ida kiçraytirişerkalaş qöşimçalarini olgan sözlar, kötarinkitantanavor yoki şevaga oid sözlar, tor doiradagi kişilargina tuşunadigan sözlar, öxşatiş, mubolağa kabi obrazli tafakkur ifodasi uçun xizmat qiluvçi şakllar işlatilmaydi. Rasmiy iş qoğozlari matnining xolislik, aniqlik, ixçamlik, mazmuniy töliklikdan iborat zaruriy sifatlari undagi öziga xos söz qöllaş, morfologik va sintaktik xususiyatlar orqali ta'min etiladi. Bu U.dagi ran qurilişi, odatda, tasniflovçi, qayd etuvçi va qaror qiluvçi qismlarning birligiga asoslanadi. Şuning uçun ham rasmiy iş qoğozlari (hujjatlar) da nisbatan uzun jumlalar, murakkablaşgan, uyuşiq bölakli gaplar köp köllanadi. Pekin ran tarkibida odatdagi söz tartibiga qat'iy rioya qilinadi. Rasmiy U.da surok, va undov gaplar deyarli qöllanmaydi, asosan, darak va buyruq gaplar işlatiladi. Matn birinçi şaxe yoki uçinçi şaxe tilidan yoziladi. Rasmiy iş qoğozlari matnini tuzişda turğunlaşgan, qoliplaşgan söz birikmalaridan keng foydalaniladi. Mas, buyrukda «... söm maoş b-n ... lavozimiga tayinlansin», yoki xizmat yozişmalarida «Sizga ...ni ma'lum qilamiz». «...ga korxona kafolat beradi» kabi qoliplaşgan tuzilmalar qöllanişi mumkin.

Ilmiy U. — fan, texnika va işlab çiqariş b-n boğliq bölgan vazifaviy U.dir. Bu U.da tabiat va ijtimoiy hayotdagi hodisalar aniq ta'riflanadi, tuşuntiriladi. Vazifaviy U.ning bu turi terminologik va mavhum leksikaning, murakkab sintaktik tuzilmalarning qöllanişi, sözlarning asosan aniq, töğri ma'noda işlatilişi, maxsus iboralarga egaligi va ş.k. b-n ajralib turadi. Ilmiy U.da yana fanning turli sohalariga oid ramz (simvol) va belgilar, raqamlar ham işlatiladi. Ilmiy U. öz içida quyidagi mayda U. ga bölinadi: ilmiy iş U., ilmiytexnik U., ilmiyommabop U., ilmiypublitsistik U. Fanning u yoki bu sohasiga tegişli tuşunçalarni ifodalovçi terminlarga boyligi ilmiy U.ning eng asosiy xususiyatlaridan biridir.

Publitsistik U. vazifaviy U.ning bir turi bölib, u ijtimoiysiyosiy söz va iboralarning qöllanişi, janrlarning xilmaxilligi va buning natijasida til vositalaridan uslubiy foydalanişning rang-barangligi va ş.k. belgilar b-n xarakterlanadi. Publitsistik U. ijtimoiysiyosiy adabiyotlarda, vaqtli matbuotda, siyosiy çiqişlarda, majlislardagi nutklar va ş.k.da öz ifodasini topadi. Ijtimoiysiyosiy bilimlarni tarğib qiluvçi va keng xalq ommasiga yetkazuvçi vosita sifatida bu uslub tilining rang-barangligi b-n kişilar ongiga köproq ta'sir etadi. Publitsistik U.ning yana bir xususiyati şundaki, unda qisqalik asosiy örinni egallaydi, ya'ni qisqa, lönda, tuşunarli, yorqin, ixçam tilda yoziş asosiy talablardan hisoblanadi. Publitsistik U.da til vositalaridan foydalanişda muallifning individual U.i deyarli ajralib yoki sezilib turadi. Ayniqsa, bu holat oçerk, felyeton, badiiy publitsistik makrlada tez közga taşlanadi. Badiiy U.da ham bu holat mavjud; rasmiy U.da esa bunday xususiyat yöq. Publitsistik U. ba'zi qöllanma va ilmiy adabiyotlarda «ommabop U.», «matbuot U.i» kabi terminlar b-n ham ataladi.

Badiiy U. — tilning kommunikativ va estetik vazifalari birligi b-n boşqa U.ga xos unsurlardan keng foydalanişi, ekspressiv va tasviriy vositalarning köp işlatilişi, sözlarning obrazli, köçmametaforik qöllanişi va ş.k. belgilari b-n ajralib turadi. Til materialini qamrab oliş imkoniyatining kengligi, umumxalq tilida mavjud bölgan barça luğaviy birliklarning iştirok etaverişi va ularning muhim bir vazifaga — estetik vazifani bajarişga xizmat qilişini badiiy nutq U.ining öziga xos xususiyati deb qaraş kerak böladi. Çunki ana şunday imkoniyat boşqa vazifaviy U.da çegaralangandir. Adabiy tilda dialektizmlar, jargonlar, varvarizmlardan, dağal sözlardan foydalaniş maqsadga muvofiq bölmagani holda ularni badiiy U.da örni b-n qöllaş mumkin. Vazifaviy U.ning heç birida til özining tuziliş jihatlari, luğat tarkibi, ya'ni sözning ma'no boyligi va rang-barangligini, töğri va köçma ma'nolarni badiiy nutq U.idagiçalik namoyiş qila olmaydi, grammatik qurilişi, ya'ni gaplarning barça tiplari b-n iştirok eta olmaydi. Badiiy adabiyotning barça janrlarida söz işlatiş va söz tanlaş imkoniyatlariga bir mezon b-n yondaşib bölmaydi. Har qaysi adabiy janrning tasvir usuli, söz tanlaş yösini şu janrdagi asarning umumiy mavzusiga, janr turiga boglik böladi. Mas, bayon şaklida yozilgan roman, hikoyaning til vositalari b-n satirik yoki yumoristik asarning til vositalari bir xil emas. Bulardan taşqari, sinonim sözlarning u yoki bunisidan foydalaniş ham badiiy asar janriga boğliq. Mac, başar, samo, oraz, mujda sözlari, asosan, nazmda qöllanadi. Nasrda yoki sözlaşuv nutqida esa bularning sinonimlari — odam, osmon, yuz, şamol, xuşxabar sözlari keng qöllanadi. Badiiy nutq U.ida yozilgan asarlarni tasviriy vositalarsiz tasavvur qilib bölmaydi. Uslubiy figuralar deb ataluvçi tasvir vositalari — inversiya, takror, öxşatiş, sifatlaş, metafora, jonlantiriş, antiteza, gradatsiya, ellipsis, ritorik söroqlarning badiiy U.da faol qöllanişi bu U.ning öziga xos tarkibi mavjudligini körsatadi. Til vositalarining vazifaviy çegaralanişi ularning nutq jarayonida ham farqlaş zaruriyatini keltirib çiqaradi.

Ad.: Özbek tili stilistikayei, T., 1983; Qönğurov R., Begmatov E., Tojiyev Yo., Nutqmadaniyati vauslubiyatasoslari. T., 1992.