Usmon Nosir

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 173–174-b. — ziyouz.com

Usmon Nosir (taxallusi; asl ismşarifi Nosirov Usmon) (1912.13.11, Namangan — 1944.9.3, Kemerovo viloyati Mariinsk ş. yaqinidagi Suslovo qişloği) — şoir. Kambağal hunarmand oilasida tuğilgan. 4 yoşidan otasidan yetim krlib, dastlab toğasi qölida tarbiyalangan. 1921 y.da ögay otasi b-n birga Qöqonga köçib borgan. Şu yerdagi «Yangi hayot» va ikkinçi bosqiç maktablari (1921— 29)da öqigan. Söngra Moskvadagi Kinematografiya in-tining ssenariy ftida 1 yil tahsil körgan (1929— 30). Öqişni davom ettirmay, Köqondagi qisqa muddatli ta'lim va tarbiya kurslarida öqituvçi, ilmiy bölim mudiri va şahar teatrida adabiy emakdoş bölib işlagan (1930—33). Samarqanddagi Ped. akademiya (hoz. SamDU)ning til va adabiyot ftida birmunça muddat tahsil olişda davom etgan (1933—34). Keyin Toşkentga köçib kelib, «Yoş leninçi» gaz.da işlagan (1934) va erkin ijod b-n maşğul bölgan.

«Haqiqat qalami» ilk şe'ri 1927 y. «Yangi yöl» gaz.da, fuqarolar uruşi mavzuiga bağişlangan «Norböta» nomli birinçi dostoni 1931 y. «Yangi Farğona» gaz.da, «Quyoş bilan suhbat» va «Safarbar satrlar» dastlabki şe'riy töplamlari esa 1932 y.da e'lon qilingan. Şundan keyin U.N.ning «Naxşon» (1934) dostoni, «Traktorobod» (1934), «Yurak» (1935) va «Mehrim» (1936) şe'riy kitoblari naşr etilgan.

U.N. 30-y.larning boşlarida özbek şe'riyatiga çaqmoq ölaroq kirib keldi. U. ijodining dastlabki kezlaridanoq hayotda röy berayotgan muhim voqea va hodisalarni lirik qahramonning hissiyot va keçinmalari orqali ifodalaşga, yangi tarixiy davr qahramonini topişga intildi. «Tojixon», «Isroil» kabi şe'rlarida yangi davr qahramoni obrazini mahorat b-n yaratdi. U.N. qisqa muddat içida şe'riyat san'atini mukammal egallab, gözal lirik şe'rlar yoza boşladi. U.N.ning «Monolog», «Yurak», «Yana şe'rimga», «Nil va Rim» singari şe'rlari nafaqat uning, balki şu davr özbek şe'riyatining eng kjsak namunalaridan böldi. «Naxşon» dostoni esa şoirning liroepik janrlarda ham badiiy yuksak asarlar yaratişi mumkinligini namoyiş etdi.

U.N. qisqa ijodiy umri davomida dramaturgiya sohasida ham qalam tebratib, «Zafar» (1929), «Nazirjon Xalilov» (1930), «Duşman» (1931), «Sönggi kun» (1932) singari sahna asarlarini yozgan va bu asarlar Qöqon şahar teatrida sahnallaştirilgan. Şoirning «Atlas» (1935) pyesasi öz vaqtida havaskorlar teatri sahnasida qöyilgan.

U.N. ijodida tarjima, ayniqsa, muhim örinni egallaydi. A.S. Puşkinning «Boqçasaroy fontani» va M.Yu. Lermontovning «Demon» dostonlarini mohirlik b-n özbek tiliga tarjima qildi. 1937 y. boşlarida V. Kirşonning «Uluğ yöl» dramasi U. N. tarjimasida Hamza teatrida sahnaga qöyilgan.

U.N. 1937 y. 13 iyulda «xalk, duşmani» sifatida hibsga olinib, dastlab Magadan, söngra Kemerovo viloyatlaridagi qamoqxonalarga yuborilgan va öşa yerda vafot etgan. Toşkent ş.dagi Forobiy kabristonida va Kemerovo viloyati Suslovo qişloğidagi mahbuslar qabristonida uning xotirasiga ramziy sağana barpo etilgan.

Namangan, Qöqon va Toşkentdagi bir neça köça, maktab, texnikum va jamoa xöjaliklariga U.N. nomi berilgan.

Ad.: Ğafurov I., Lirikaning yuragi, T., 1982; Kari mo v N., Usmon Nosir, T., 1993; Karimov N., Usmon Nosirning sönggi kunlari, T., 1994; Raşidova N., Usmon Nosir, T., 2003.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УСМОН НОСИР (тахаллуси; асл исмшарифи Носиров Усмон) (1912.13.11, Наманган — 1944.9.3, Кемерово вилояти Мариинск ш. яқинидаги Суслово қишлоғи) — шоир. Камбағал ҳунарманд оиласида туғилган. 4 ёшидан отасидан етим крлиб, дастлаб тоғаси қўлида тарбияланган. 1921 й.да ўгай отаси б-н бирга Қўқонга кўчиб борган. Шу ердаги «Янги ҳаёт» ва иккинчи босқич мактаблари (1921— 29)да ўқиган. Сўнгра Москвадаги Кинематография ин-тининг сценарий фтида 1 йил таҳсил кўрган (1929— 30). Ўқишни давом эттирмай, Кўқондаги қисқа муддатли таълим ва тарбия курсларида ўқитувчи, илмий бўлим мудири ва шаҳар театрида адабий эмакдош бўлиб ишлаган (1930—33). Самарқанддаги Пед. академия (ҳоз. СамДУ)нинг тил ва адабиёт фтида бирмунча муддат таҳсил олишда давом этган (1933—34). Кейин Тошкентга кўчиб келиб, «Ёш ленинчи» газ.да ишлаган (1934) ва эркин ижод б-н машғул бўлган.

«Ҳақиқат қалами» илк шеъри 1927 й. «Янги йўл» газ.да, фуқаролар уруши мавзуига бағишланган «Норбўта» номли биринчи достони 1931 й. «Янги Фарғона» газ.да, «Қуёш билан суҳбат» ва «Сафарбар сатрлар» дастлабки шеърий тўпламлари эса 1932 й.да эълон қилинган. Шундан кейин У.Н.нинг «Нахшон» (1934) достони, «Тракторобод» (1934), «Юрак» (1935) ва «Меҳрим» (1936) шеърий китоблари нашр этилган.

У.Н. 30-й.ларнинг бошларида ўзбек шеъриятига чақмоқ ўлароқ кириб келди. У. ижодининг дастлабки кезлариданоқ ҳаётда рўй бераётган муҳим воқеа ва ҳодисаларни лирик қаҳрамоннинг ҳиссиёт ва кечинмалари орқали ифодалашга, янги тарихий давр қаҳрамонини топишга интилди. «Тожихон», «Исроил» каби шеърларида янги давр қаҳрамони образини маҳорат б-н яратди. У.Н. қисқа муддат ичида шеърият санъатини мукаммал эгаллаб, гўзал лирик шеърлар ёза бошлади. У.Н.нинг «Монолог», «Юрак», «Яна шеъримга», «Нил ва Рим» сингари шеърлари нафақат унинг, балки шу давр ўзбек шеъриятининг энг кжсак намуналаридан бўлди. «Нахшон» достони эса шоирнинг лироэпик жанрларда ҳам бадиий юксак асарлар яратиши мумкинлигини намойиш этди.

У.Н. қисқа ижодий умри давомида драматургия соҳасида ҳам қалам тебратиб, «Зафар» (1929), «Назиржон Халилов» (1930), «Душман» (1931), «Сўнгги кун» (1932) сингари саҳна асарларини ёзган ва бу асарлар Қўқон шаҳар театрида саҳналлаштирилган. Шоирнинг «Атлас» (1935) пьесаси ўз вақтида ҳаваскорлар театри саҳнасида қўйилган.

У.Н. ижодида таржима, айниқса, муҳим ўринни эгаллайди. А.С. Пушкиннинг «Боқчасарой фонтани» ва М.Ю. Лермонтовнинг «Демон» достонларини моҳирлик б-н ўзбек тилига таржима қилди. 1937 й. бошларида В. Киршоннинг «Улуғ йўл» драмаси У. Н. таржимасида Ҳамза театрида саҳнага қўйилган.

У.Н. 1937 й. 13 июлда «халк, душмани» сифатида ҳибсга олиниб, дастлаб Магадан, сўнгра Кемерово вилоятларидаги қамоқхоналарга юборилган ва ўша ерда вафот этган. Тошкент ш.даги Форобий кабристонида ва Кемерово вилояти Суслово қишлоғидаги маҳбуслар қабристонида унинг хотирасига рамзий сағана барпо этилган.

Наманган, Қўқон ва Тошкентдаги бир неча кўча, мактаб, техникум ва жамоа хўжаликларига У.Н. номи берилган.

Ад.: Ғафуров И., Лириканинг юраги, Т., 1982; Кари мо в Н., Усмон Носир, Т., 1993; Каримов Н., Усмон Носирнинг сўнгги кунлари, Т., 1994; Рашидова Н., Усмон Носир, Т., 2003.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.