Usmon xöja
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 174-b. — ziyouz.com
Usmon xöja USMON XÖJA, Pölatxöjayev Usmon xöja (1878, Buxoro — 1968.28.7, Istanbul) — davlat va jamoat arbobi. Buxorodagi jadidçilik harakati namoyandasi. Buxorolik savdogar oilasida tuğilgan. Buxoroda Madrasa tahsilini olgan va dastlabki yangi usul maktablaridan birini oçgan. 1908 y.da Istanbulda öqigan. 1912 y. boşlarida U.X. Buxoroga qaytgaç, «Tarbiyai atfol» maxfiy taşkilotining faol a'zolaridan biriga aylangan.
1917 y.da U.X. Yoş buxoroliklar partiyasi MK tarkibiga kiritilgan. Kolesov voqeasiaan söng, Toşkentda Yoş buxoroliklarning söl eserlar guruhini tuzgan (1918 y. apr.). Yoş buxoroliklar partiyasi Turkiston Markaziy byurosining a'zosi (1920 y. fev.).
Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzilgaç, U.X. BXSR moliya noziri (1920), Davlat nazorati noziri (1921), BXSR Markaziy Ijroiya Kömitasining dastlabki raisi (1921 y. avg. — 1922 y. boşlari). U.X. BXSR hukumatining aksariyat arboblari singari
Buxoro Respublikasining öz milliy armiyasi, milliy hukumati bölgan mustaqil respublikaga aylantirmoqçi edi. U.X. BXSRdan sovet Rossiyasining qizil askarlari olib ketilişi hamda Buxoroning mustaqilligi uçun izçil kuraşdi. U.X. 1922 y.dan şörolar b-n aloqasini uzib, Kobulga kelgaç, Rossiyaga qarşi kuraş olib boriş uçun BXSR ning davlat boşligi sifatida Afğoniston amiri Omonullaxon b-n şartnoma imzolagan (1922 y. 29 apr.). U Buxoroning milliy armiyasi uçun xorijiy davlatlardan qurolyaroğ sotib olişga harakat qilgan.
U.X. Anqarada Turk Kulturi (Turk Madaniyati) in-tini taşkil qilişda katta jonbozlik körsatgan. Turkiston tarixiga oid köplab asarlar, jumladan, «Turkiston» (Istanbul, 1936) risolasining muallifi.
Ad.: Sadriddin Ayni y , Buxoro inqilobi tarixi uçun materiallar, M., 1926; Fayzulla Xöjayev, Buxoro inqilobining tarixiga materiallar, T., 1997; Ahmad Zakiy Validiy Töğon, Bölinganni böri yer (Xotiralar), T., 1997; Özbekistonning yangi tarixi, 2 kitob [Özbekiston sovet mustamlakaçiligi davrida], T., 2000; Turkestan v naçale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000; Ra jabo v Q., Buxoroga qizil armiya boskini va unga karşi kuraş, T., 2002.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УСМОН ХЎЖА, Пўлатхўжаев Усмон хўжа (1878, Бухоро — 1968.28.7, Истанбул) — давлат ва жамоат арбоби. Бухородаги жадидчилик ҳаракати намояндаси. Бухоролик савдогар оиласида туғилган. Бухорода Мадраса таҳсилини олган ва дастлабки янги усул мактабларидан бирини очган. 1908 й.да Истанбулда ўқиган. 1912 й. бошларида У.Х. Бухорога қайтгач, «Тарбияи атфол» махфий ташкилотининг фаол аъзоларидан бирига айланган.
1917 й.да У.Х. Ёш бухороликлар партияси МК таркибига киритилган. Колесов воқеасиаан сўнг, Тошкентда Ёш бухороликларнинг сўл эсерлар гуруҳини тузган (1918 й. апр.). Ёш бухороликлар партияси Туркистон Марказий бюросининг аъзоси (1920 й. фев.).
Бухоро Халқ Совет Республикаси тузилгач, У.Х. БХСР молия нозири (1920), Давлат назорати нозири (1921), БХСР Марказий Ижроия Кўмитасининг дастлабки раиси (1921 й. авг. — 1922 й. бошлари). У.Х. БХСР ҳукуматининг аксарият арбоблари сингари
Бухоро Республикасининг ўз миллий армияси, миллий ҳукумати бўлган мустақил республикага айлантирмоқчи эди. У.Х. БХСРдан совет Россиясининг қизил аскарлари олиб кетилиши ҳамда Бухоронинг мустақиллиги учун изчил курашди. У.Х. 1922 й.дан шўролар б-н алоқасини узиб, Кобулга келгач, Россияга қарши кураш олиб бориш учун БХСР нинг давлат бошлиги сифатида Афғонистон амири Омонуллахон б-н шартнома имзолаган (1922 й. 29 апр.). У Бухоронинг миллий армияси учун хорижий давлатлардан қуроляроғ сотиб олишга ҳаракат қилган.
У.Х. Анқарада Турк Культури (Турк Маданияти) ин-тини ташкил қилишда катта жонбозлик кўрсатган. Туркистон тарихига оид кўплаб асарлар, жумладан, «Туркистон» (Истанбул, 1936) рисоласининг муаллифи.
Ад.: Садриддин Айни й , Бухоро инқилоби тарихи учун материаллар, М., 1926; Файзулла Хўжаев, Бухоро инқилобининг тарихига материаллар, Т., 1997; Аҳмад Закий Валидий Тўғон, Бўлинганни бўри ер (Хотиралар), Т., 1997; Ўзбекистоннинг янги тарихи, 2 китоб [Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида], Т., 2000; Туркестан в начале XX века: к истории истоков национальной независимости, Т., 2000; Ра жабо в Қ., Бухорога қизил армия боскини ва унга карши кураш, Т., 2002.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.