Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Usmonlilar sulolasi

    Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 177–178-b. — ziyouz.com

    Usmonlilar sulolasi - Kiçik Osiyo, Bolkrn, Şarqiy Yevropa, Yaqin Şarq, Şim. Afrika, qisman Kavkaz va Qrimda hukmronlik qilgan turk sultonlari sulolasi (1299—1922). Usmonli turk imperiyasi davlatini boşqargan. Sulola nomi uning asosçisi Usmon I ibn Ertöğrul nomidan olingan.

    Movarounnahr va Xurosonda yaşovçi öğuz turklarining qay (qayiğ) urugiga mansub qavm Ertöğrul boşçiligida 13a. 20-y.lari — möğullar istilosi davrida Kiçik Osiyoga borib, örnaşib qolişgan. Ular saljuqiylarning Köniya sultonligi hududida mustaqil beklik taşkil qilişgan. Ertöğrul beklik boşqaruvini 1281 y.da öğli Usmon I Ğoziyga topşirgan. Bu beklik 1299 y.da uzini mustaqil davlat deb e'lon qilgan. Keyinçalik bu davlat Usmonli turk sultonligi nomi b-n dunyoga tanilib, örta asrlarda jahondagi eng qudratli davlatga aylangan. Sulola vakillari özlarini avval bek (bey), söngra sulton (Murod I dan boşlab) deb ataganlar, keyinçalik eng yuqori diniy unvon — xalifa unvonini ham özlariga qöşib olganlar (Salim /dan boşlab). U.s. sultonlari quyidagilardan iborat:

    Usmon I (1299—1324), Urxon (1324— 1359), Murod I (13591389), Boyazid I (1389—1402), Boyazid I öğillari Sulaymon Çalabey, Muso Çalabeylar, Mehmed Çalabeylarning taxt uçun kuraşi (1402—13), Mexmed I (1413—21), Murod II (1421—44; 1446—51), Mehmed II Fotix (1444—46; 1451—81), Boyazid II (14811512), Salim I (1512—1520), Sulaymon I Qonuniy (1520—66), Salim II (1566—74), Murod III (157495), Mehmed III (1595— 1603), Ahmad I (1603—17), Mustafo

    (1617—18; 1622—23), Usmon II (1618— 22), Murod IV (1623—40), Ibrohim (164048), Mehmed IV (164887), Sulaymon II (1687—91), Ahmad II (169195), Mustafo II (16951703), Ahmad III (1703 — 30), Mahmud I (173054), Usmon III (175457),

    Mustafo III (1757—74), Abdulhamid I (177489), Salim III (17891807), Mustafo IV (1807—08), Mahmud II (1808 — 39), Abdulmajid (1839—61), Abdulaziz (186176), Murod V (1876), Abdulhamid II (18761909), Mehmed V Raşid (1909—18), Mehmed VI Vaqiduddin (1918—22), Mustafo Kamol (Otaturk) taşabbusi b-n Turkiyada sultonlik tugatilgaç (1922 y. 1 noyab.), sönggi sulton Mehmed VI xorijga jönab ketişga majbur bölgan.

    Ad.: Bosvort K.E., Musulmanskiye dinastii, M., 1971; Stenli Len —Pul, Musulmanskiye dinastii, Moskva— Taşkent—Bişkek, 1966.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    УСМОНЛИЛАР СУЛОЛАСИ - Кичик Осиё, Болкрн, Шарқий Европа, Яқин Шарқ, Шим. Африка, қисман Кавказ ва Қримда ҳукмронлик қилган турк султонлари сулоласи (1299—1922). Усмонли турк империяси давлатини бошқарган. Сулола номи унинг асосчиси Усмон I ибн Эртўғрул номидан олинган.

    Мовароуннаҳр ва Хуросонда яшовчи ўғуз туркларининг қай (қайиғ) уругига мансуб қавм Эртўғрул бошчилигида 13а. 20-й.лари — мўғуллар истилоси даврида Кичик Осиёга бориб, ўрнашиб қолишган. Улар салжуқийларнинг Кўния султонлиги ҳудудида мустақил беклик ташкил қилишган. Эртўғрул беклик бошқарувини 1281 й.да ўғли Усмон I Ғозийга топширган. Бу беклик 1299 й.да узини мустақил давлат деб эълон қилган. Кейинчалик бу давлат Усмонли турк султонлиги номи б-н дунёга танилиб, ўрта асрларда жаҳондаги энг қудратли давлатга айланган. Сулола вакиллари ўзларини аввал бек (бей), сўнгра султон (Мурод I дан бошлаб) деб атаганлар, кейинчалик энг юқори диний унвон — халифа унвонини ҳам ўзларига қўшиб олганлар (Салим /дан бошлаб). У.с. султонлари қуйидагилардан иборат:

    Усмон I (1299—1324), Урхон (1324— 1359), Мурод I (13591389), Боязид I (1389—1402), Боязид I ўғиллари Сулаймон Чалабей, Мусо Чалабейлар, Меҳмед Чалабейларнинг тахт учун кураши (1402—13), Мехмед I (1413—21), Мурод II (1421—44; 1446—51), Меҳмед II Фотих (1444—46; 1451—81), Боязид II (14811512), Салим I (1512—1520), Сулаймон I Қонуний (1520—66), Салим II (1566—74), Мурод III (157495), Меҳмед III (1595— 1603), Аҳмад I (1603—17), Мустафо

    (1617—18; 1622—23), Усмон II (1618— 22), Мурод IV (1623—40), Иброҳим (164048), Меҳмед IV (164887), Сулаймон II (1687—91), Аҳмад II (169195), Мустафо II (16951703), Аҳмад III (1703 — 30), Маҳмуд I (173054), Усмон III (175457),

    Мустафо III (1757—74), Абдулҳамид I (177489), Салим III (17891807), Мустафо IV (1807—08), Маҳмуд II (1808 — 39), Абдулмажид (1839—61), Абдулазиз (186176), Мурод V (1876), Абдулҳамид II (18761909), Меҳмед V Рашид (1909—18), Меҳмед VI Вақидуддин (1918—22), Мустафо Камол (Отатурк) ташаббуси б-н Туркияда султонлик тугатилгач (1922 й. 1 нояб.), сўнгги султон Меҳмед VI хорижга жўнаб кетишга мажбур бўлган.

    Ад.: Босворт К.Э., Мусульманские династии, М., 1971; Стэнли Лэн —Пуль, Мусульманские династии, Москва— Ташкент—Бишкек, 1966.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.