Uspenskiy Viktor Aleksandroviç
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 184-b. — ziyouz.com
Uspenskiy Viktor Aleksandroviç [1879.19(31).8, Kaluga 1949.9.10, Toşkent] — kompozitor, etnograf, pedagog, musiqa jamoat arbobi, san'atşunoslik d-ri (1943). Örta Osiyo musiqiy folkloristikasi asosçilaridan.
Turkmenistan (1929) va Özbekiston (1937) xalq artisti. Peterburg konservatoriyasini tugatgan (1913). 1917 y.dan Toşkentda. Turkiston xalq konservatoriyasi (1918), Maorif xalq komissarligi huzuridagi musiqiy etnografiya seksiyasi (1920) taşkilotçilaridan. Toşkent xalq konservatoriyasining Eski şahar bölimi rahbari (1919—22), Buxoro Şarq musiqa maktabida öqituvçi (1923), Özbek musiqa texnikumi (hoz. Toşkent musiqa kolleji)da millim musiqa bölimi rahbari (1928—34), San'atşunoslik in-tida musika kabineti mudiri (1932—49), Toşkent konservatoriyasida pedagog (1936 y.dan), prof. (1943—49).
U. 1919—23 y.lar Örta Osiyo xalklarining etnofafik konsertlarini uyuştirgan. Ota Jalol, Ota Ğiyoslardan Şaşmaqomning çolğu va aşula bölimlarini (1923), Ş. Şoumarovdan Fargona — Toşkent maqom yöllari (1934)ni notaga olgan. Folkloretnofafik ekspeditsiyalarini uyuştirib, yuzlab aşula, katta aşula, çolğu kuy va xalq qöşiqlarini (Farğona vodiysi, 1927, 1931), 350 dan ortiq turkman qöşiq va çolğu kuylarini (Turkmaniston, 1925, 1927, 1929) yozib olib naşr ettirgan: «Şaşmaqom» (M., 1924), «Turkman musiqasi» (M., 1928), «Özbek vokal muzikasi» (T., 1950) va b.
U. «Farhod va Şirin» (Xurşid pyesasi, 1936; 2tahriri G. Muşel b-n hamkorlikda, 1937) musiqali dramasi, «Muqanna» simfonik syuitasi, «Turkmança kapriççio», «Özbekça poema rapsodiya», «Lirik poema» (1947, Navoiy xotirasiga bagişlangan) kabi simfonik asarlar, spektakl («Yoriltoş», G. Muşel bn), kinofilmlar («Ravot qaşqirlari» va h.k)ga yozilgan musiqalar va b. muallifi. Bularda U. uzbek, turkman xalklari folkloriga tayangan. U. bir neça özbek xalq qöşiq va kuylarini qayta işlagan («Örta Osiyo xalklarining 4 kuyi» va b.). Toşkentdagi maxsus musika internatmaktabi va musika litseyiga U. nomi berilgan.
Ad.: Pekker Ya., Viktor Aleksandroviç Uspenskiy, T., 1959; Viktor Aleksandroviç Uspenskiy (Nauçnoye naslediye...), T., 1980.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УСПЕНСКИЙ Виктор Александрович [1879.19(31).8, Калуга 1949.9.10, Тошкент] — композитор, этнограф, педагог, мусиқа жамоат арбоби, санъатшунослик д-ри (1943). Ўрта Осиё мусиқий фольклористикаси асосчиларидан.
Туркменистан (1929) ва Ўзбекистон (1937) халқ артисти. Петербург консерваториясини тугатган (1913). 1917 й.дан Тошкентда. Туркистон халқ консерваторияси (1918), Маориф халқ комиссарлиги ҳузуридаги мусиқий этнография секцияси (1920) ташкилотчиларидан. Тошкент халқ консерваториясининг Эски шаҳар бўлими раҳбари (1919—22), Бухоро Шарқ мусиқа мактабида ўқитувчи (1923), Ўзбек мусиқа техникуми (ҳоз. Тошкент мусиқа коллежи)да миллим мусиқа бўлими раҳбари (1928—34), Санъатшунослик ин-тида мусика кабинети мудири (1932—49), Тошкент консерваториясида педагог (1936 й.дан), проф. (1943—49).
У. 1919—23 й.лар Ўрта Осиё халкларининг этнофафик концертларини уюштирган. Ота Жалол, Ота Ғиёслардан Шашмақомнинг чолғу ва ашула бўлимларини (1923), Ш. Шоумаровдан Фаргона — Тошкент мақом йўллари (1934)ни нотага олган. Фольклорэтнофафик экспедицияларини уюштириб, юзлаб ашула, катта ашула, чолғу куй ва халқ қўшиқларини (Фарғона водийси, 1927, 1931), 350 дан ортиқ туркман қўшиқ ва чолғу куйларини (Туркманистон, 1925, 1927, 1929) ёзиб олиб нашр эттирган: «Шашмақом» (М., 1924), «Туркман мусиқаси» (М., 1928), «Ўзбек вокал музикаси» (Т., 1950) ва б.
У. «Фарҳод ва Ширин» (Хуршид пьесаси, 1936; 2таҳрири Г. Мушель б-н ҳамкорликда, 1937) мусиқали драмаси, «Муқанна» симфоник сюитаси, «Туркманча каприччио», «Ўзбекча поэма рапсодия», «Лирик поэма» (1947, Навоий хотирасига багишланган) каби симфоник асарлар, спектакль («Ёрилтош», Г. Мушель бн), кинофильмлар («Равот қашқирлари» ва ҳ.к)га ёзилган мусиқалар ва б. муаллифи. Буларда У. узбек, туркман халклари фольклорига таянган. У. бир неча ўзбек халқ қўшиқ ва куйларини қайта ишлаган («Ўрта Осиё халкларининг 4 куйи» ва б.). Тошкентдаги махсус мусика интернатмактаби ва мусика лицейига У. номи берилган.
Ад.: Пеккер Я., Виктор Александрович Успенский, Т., 1959; Виктор Александрович Успенский (Научное наследие...), Т., 1980.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.