Ust-Örda buryatlari muxtor okrugi

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 191–192-b. — ziyouz.com

Ust-Örda buryatlari muxtor okrugi — RF Irkutsk viloyati tarkibidagi okrug. 1937 y. 26 sent. da taşkil etilgan. Mayd. 22,4 ming km2. Aholisi 135,3 ming kişi (2002). Aholisining köpçilik qismi ruslar (56%) va buryatlar (36%), şuningdek, tatar, ukrain va b. millat vakillari ham yaşaydi. Markazi — UstOrdinskiy şaharçasi. Tarkibida 6 ma'muriy tuman, 4 şaharça bor.

Muxtor okrug Örta Sibir yassitoğligining jan. qismida, Baykal qölining ğarbida, LenaAngara platosi doirasida joylaşgan. Örtaça bal. 1000 m. Yer yuzasi dare vodiylari b-n öyilgan. Foydali qazilmalari: toşkömir (Irkutsk havzasining şim. çekkasi), gips (Unga daryosi vodiysida) quriliş materiallari (ohaktoş, gil va b.). Iqlimi keskin kontinental. Qişi kam qorli, sovuq. Yanv.ning örtaça t-rasi —22°, iyulniki 17°. Yiliga 300 mm ga yaqin yoğin yoğadi. Vegetatsiya davri 110—125 kun. Yirik daryolari — Angara va uning irmoklari. Çekka şim. şarkida Lena havzasiga mansub daryolar bor. Hududining katta kismida çimlikarbonatli işqorsizlangan va kuçsiz podzollaşgan tuproqlar tarqalgan. Ösimliklari örmonli daşt zonasiga xos. Keng bargli daraxtlardan qayin va toğterak uçraydi. Örmonlarda har xil hayvonlar yaşaydi (rosomaxa, tulki, kolonok, örmon sassiqközani, kemiruvçilardan tiyin, burunduk va b.; kuş turi köp).

Xöjaligida yetakçi tarmoklar: konçilik (kömir qazib oliş), örmonçilik («Baytog» örmonçilik xöjaligi), yoğoçsozlik, oziq-ovqat (yoğ va pişloq i. ç.) sanoatlari. Asosiy sanoat markazi — UstOrdinskiy şaharçasi. Okrug Baykalböyining asosiy q. x. r-nlaridan biri. Çorvaçiligi göştsut va jun yetiştirişga ixtisoslaşgan. Qöy, çöçka, yilqi boqiladi. Buğdoy, suli, arpa, şuningdek, kartoşka, sabzavot ekiladi. Muxtor okrug jan.ğarbidan TransSibir magistrali (30 km) ötgan. Angara daryosida kema qatnaydi. Avtomobil yöli uz. 2194 km (2002). Aeroport, ped. bilim yurti, ölkaşunoslik muzeyi bor. 1 sanatoriykurort muassasasi faoliyat körsatadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УСТЬ-ЎРДА БУРЯТЛАРИ МУХТОР ОКРУГИ — РФ Иркутск вилояти таркибидаги округ. 1937 й. 26 сент. да ташкил этилган. Майд. 22,4 минг км2. Аҳолиси 135,3 минг киши (2002). Аҳолисининг кўпчилик қисми руслар (56%) ва бурятлар (36%), шунингдек, татар, украин ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Маркази — УстьОрдинский шаҳарчаси. Таркибида 6 маъмурий туман, 4 шаҳарча бор.

Мухтор округ Ўрта Сибирь ясситоғлигининг жан. қисмида, Байкал қўлининг ғарбида, ЛенаАнгара платоси доирасида жойлашган. Ўртача бал. 1000 м. Ер юзаси даре водийлари б-н ўйилган. Фойдали қазилмалари: тошкўмир (Иркутск ҳавзасининг шим. чеккаси), гипс (Унга дарёси водийсида) қурилиш материаллари (оҳактош, гил ва б.). Иқлими кескин континентал. Қиши кам қорли, совуқ. Янв.нинг ўртача т-раси —22°, июлники 17°. Йилига 300 мм га яқин ёғин ёғади. Вегетация даври 110—125 кун. Йирик дарёлари — Ангара ва унинг ирмоклари. Чекка шим. шаркида Лена ҳавзасига мансуб дарёлар бор. Ҳудудининг катта кисмида чимликарбонатли ишқорсизланган ва кучсиз подзоллашган тупроқлар тарқалган. Ўсимликлари ўрмонли дашт зонасига хос. Кенг баргли дарахтлардан қайин ва тоғтерак учрайди. Ўрмонларда ҳар хил ҳайвонлар яшайди (росомаха, тулки, колонок, ўрмон сассиқкўзани, кемирувчилардан тийин, бурундук ва б.; куш тури кўп).

Хўжалигида етакчи тармоклар: кончилик (кўмир қазиб олиш), ўрмончилик («Байтог» ўрмончилик хўжалиги), ёғочсозлик, озиқ-овқат (ёғ ва пишлоқ и. ч.) саноатлари. Асосий саноат маркази — УстьОрдинский шаҳарчаси. Округ Байкалбўйининг асосий қ. х. р-нларидан бири. Чорвачилиги гўштсут ва жун етиштиришга ихтисослашган. Қўй, чўчка, йилқи боқилади. Буғдой, сули, арпа, шунингдек, картошка, сабзавот экилади. Мухтор округ жан.ғарбидан ТрансСибирь магистрали (30 км) ўтган. Ангара дарёсида кема қатнайди. Автомобиль йўли уз. 2194 км (2002). Аэропорт, пед. билим юрти, ўлкашунослик музейи бор. 1 санаторийкурорт муассасаси фаолият кўрсатади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.