Ustruşona

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 189–190-b. — ziyouz.com

Ustruşona (toj. Istaravşan), — Tojikiston Respublikasi Suğd viloyati Öratepa tumanidagi şahar (2002 y.gaça Öratepa ş.), tuman markazi. Turkiston tizmasining şim. etagida, 1000 m balandlikda joylaşgan. Yaqin t.y. stansiyasi — Xovos (45 km). Iyul oyining örtaça t-rasi 25°, yanv. niki —2°. Yillik yoğin 368 mm. U.dan viloyat markazi Xöjand ş.gaça 73 km. Şahar markazidan Duşanba—Xöjand avtomagistrali (Şaxriston va Aizob dovonlari orqali) ötadi. Aholisi 50,4 ming kişi (2001), asosan, tojiklar, şuningdek, özbek, rös, tatar, ukrain, qirğiz, turkman, nemis, koreys va b. millat vakillari ham yaşaydi.

U. Tojikistonning qad. şaharlaridan biridir. Arxeologik ma'lumotlardan ma'lum bölişiça, şaharning bunyod etilişi mil. av. 6-a.ga töğri keladi. U. ilk örta asrlarda (5—9 a.lar) Örta Osiyodagi Ustruşona tarixiygeofafik viloyati tarkibiga kirgan. Uşbu viloyat Sirdaryoning söl qirğoği b-n Sangzordaryo oraliğidagi hududni öz içiga olgan (hoz. Tojikistonning şim.ğarbiy qismi va Özbekistonning Jizzax, Sirdaryo viloyatlari). U.ning siyosiy tarixi tarixiy manbalarda kam yoritilgan. Mil. av. 6-a. ning 30-y.larida qadimgi U. xududi Kir II tomonidan bosib olingan. Kir II öz davlatining şim.şarqiy çegaralarini mustahkamlaş maqsadida Sirdaryoning söl qirğoği böylab 7 ta çegara qal'asi qurdirgan. Keyinçalik, mil. av. 4-a.da Aleksandr bu qal'alarni qiyinçilik b-n zabt etgan, ayniqsa, Kiropol kattik, qarşilik körsatgan. Mil. 5-a. oxiri — 7-a.da U. hududi eftaliylar va Ğarbiy Turk xoqonligi tarkibiga kirgan. Bu davrda U.ni mahalliy şohlar — afşinlar idora qilgan. Arablar istilosi davrida U. mustaqilligini uzoq vakt saqlab qolgan va faqat 822 y.ga kelib uzilkesil xalifalikka qöşib olingan. 893 y.gaça U.ni xalifalik vassallari bölgan afşinlar boşqarişni davom ettirganlar. 893 y.dan Somoniylarga tobe bölgan. U. Öratepa nomi b-n dastlab Boburning «Boburnoma» asarida (16-a.) tilga olingan. 18-a.da mustaqil hudud sifatida ma'lum edi. Keyinçalik, Buxoro amirligi va Qöqon xonligi tasarrufida bölgan. 1886 y. şaharni podşo Rossiyasi qöşinlari egallagan.

Şahar qadimdan Buyuk ipak yölining çorrahasida joylaşganligi bois hunarmandçilik va savdo markazi sifatida şuhrat qozongan. Keyingi yillarda U.da jahon bozori taşkil etilgan.

U.da sanoat korxonalari, meva va sabzavot konservalaş, non, sut, ğişt z-dlari, trikotaj f-kasi mavjud. Şuningdek, şaharda savdo, madaniy va maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari faoliyat körsatadi. Umumiy ta'lim, musiqa maktablari, ped. va hunartexnika bilim yurtlari, kutubxona, klub, xalq teatri, tarixiy ölkaşunoslik muzeyi işlab turibdi. Mehmonxonalar, kasalxona, tuğruqxona va poliklinikalar aholiga xizmat körsatadi. U. yoğoç, metallga öyib gul soliş, sopolga gul soliş va kaştaçilikning qad. markazi.

Şaharda me'moriy yodgorliklardan: Kökgumbaz (Abdullatif Sulton) masjidi va madrasasi (16—17-a.lar), Bobotağo (15-a. oxiri), Abduqodir Jeloniy (Geloniy) (15-a. oxiri), Sari Mozor (16- a.), hamda Çorgumbaz (18-a.) maqbaralari va b; 19—20-a.larda qurilgan sinçli naqşinkor binolar saqlangan.

Ad.:Muxtorov A., Oçerk istorii Ura-Tyubinskogo vladeniya v 19v., Duşanbe, 1964;

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УСТРУШОНА (тож. Истаравшан), — Тожикистон Республикаси Суғд вилояти Ўратепа туманидаги шаҳар (2002 й.гача Ўратепа ш.), туман маркази. Туркистон тизмасининг шим. этагида, 1000 м баландликда жойлашган. Яқин т.й. станцияси — Ховос (45 км). Июль ойининг ўртача т-раси 25°, янв. ники —2°. Йиллик ёғин 368 мм. У.дан вилоят маркази Хўжанд ш.гача 73 км. Шаҳар марказидан Душанба—Хўжанд автомагистрали (Шахристон ва Аизоб довонлари орқали) ўтади. Аҳолиси 50,4 минг киши (2001), асосан, тожиклар, шунингдек, ўзбек, рўс, татар, украин, қирғиз, туркман, немис, корейс ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди.

У. Тожикистоннинг қад. шаҳарларидан биридир. Археологик маълумотлардан маълум бўлишича, шаҳарнинг бунёд этилиши мил. ав. 6-а.га тўғри келади. У. илк ўрта асрларда (5—9 а.лар) Ўрта Осиёдаги Уструшона тарихийгеофафик вилояти таркибига кирган. Ушбу вилоят Сирдарёнинг сўл қирғоғи б-н Сангзордарё оралиғидаги ҳудудни ўз ичига олган (ҳоз. Тожикистоннинг шим.ғарбий қисми ва Ўзбекистоннинг Жиззах, Сирдарё вилоятлари). У.нинг сиёсий тарихи тарихий манбаларда кам ёритилган. Мил. ав. 6-а. нинг 30-й.ларида қадимги У. худуди Кир II томонидан босиб олинган. Кир II ўз давлатининг шим.шарқий чегараларини мустаҳкамлаш мақсадида Сирдарёнинг сўл қирғоғи бўйлаб 7 та чегара қалъаси қурдирган. Кейинчалик, мил. ав. 4-а.да Александр бу қалъаларни қийинчилик б-н забт этган, айниқса, Кирополь каттик, қаршилик кўрсатган. Мил. 5-а. охири — 7-а.да У. ҳудуди эфталийлар ва Ғарбий Турк хоқонлиги таркибига кирган. Бу даврда У.ни маҳаллий шоҳлар — афшинлар идора қилган. Араблар истилоси даврида У. мустақиллигини узоқ вакт сақлаб қолган ва фақат 822 й.га келиб узилкесил халифаликка қўшиб олинган. 893 й.гача У.ни халифалик вассаллари бўлган афшинлар бошқаришни давом эттирганлар. 893 й.дан Сомонийларга тобе бўлган. У. Ўратепа номи б-н дастлаб Бобурнинг «Бобурнома» асарида (16-а.) тилга олинган. 18-а.да мустақил ҳудуд сифатида маълум эди. Кейинчалик, Бухоро амирлиги ва Қўқон хонлиги тасарруфида бўлган. 1886 й. шаҳарни подшо Россияси қўшинлари эгаллаган.

Шаҳар қадимдан Буюк ипак йўлининг чорраҳасида жойлашганлиги боис ҳунармандчилик ва савдо маркази сифатида шуҳрат қозонган. Кейинги йилларда У.да жаҳон бозори ташкил этилган.

У.да саноат корхоналари, мева ва сабзавот консервалаш, нон, сут, ғишт з-длари, трикотаж ф-каси мавжуд. Шунингдек, шаҳарда савдо, маданий ва маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари фаолият кўрсатади. Умумий таълим, мусиқа мактаблари, пед. ва ҳунартехника билим юртлари, кутубхона, клуб, халқ театри, тарихий ўлкашунослик музейи ишлаб турибди. Меҳмонхоналар, касалхона, туғруқхона ва поликлиникалар аҳолига хизмат кўрсатади. У. ёғоч, металлга ўйиб гул солиш, сополга гул солиш ва каштачиликнинг қад. маркази.

Шаҳарда меъморий ёдгорликлардан: Кўкгумбаз (Абдуллатиф Султон) масжиди ва мадрасаси (16—17-а.лар), Боботағо (15-а. охири), Абдуқодир Желоний (Гелоний) (15-а. охири), Сари Мозор (16- а.), ҳамда Чоргумбаз (18-а.) мақбаралари ва б; 19—20-а.ларда қурилган синчли нақшинкор бинолар сақланган.

Ад.:Мухторов А., Очерк истории Ура-Тюбинского владения в 19в., Душанбе, 1964;

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.