Usul

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 193–194-b. — ziyouz.com

Usul — 1) Şarq musiqa nazariyasida musiqiy ritm asoslarining umumiy tuşunçasi. Kds. mumtoz musiqada aruz vaznlari b-n musiqiy vaznlarning umumiyligini ifoda etgan. Şe'rning uzunqisqa böğinlar almaşinuvi Ularda «t» va «n» unsiz harflar yordamida belgilangan: oçiq «ta», «na» böğinlari qisqa, yopiq «tan», «nan» böğinlar orqali — uzun zarb (naqr)lar öz ifodasini topgan. 2) doira va noğoralarda ijro etiladigan zarb tuzilmalari. Forobiy, Safiuddin alUrmaviy, aşŞeroziy va b. ning musiqa risolalarida juda köp qad. usullar keltirilib, ular davri avsat, davri turkiy, davri ravon, davri asl, davri kabir, davri saqil, duyak, çorzarb, miatayn, ufar, zarbul fath, muxammas, hafif singari nomlar b-n atalgan. Bu usullarning köpi bizgaça ustoz san'atkorlar ijodi orqali yetib kelgan. Özbek an'anaviy musiqasida «Katta öyin», «Şodiyona» kabi U. turkumlari mavjud.

USUL ad-DIN (arab. — din asoslari, islom asoslari) — islom şariati va dindan olingan e'tiqodiy hukmlarni bahs qiluvçi ilm. Bu ilm asosiy hisoblanib, boşqa diniy ilmlar unga ergaşadi. Bu istiloqni birinçi bölib Abul Hasan alAş'ariy işlatgan. U öz kitobini «AlIbona an usul addiyona» deb nomlagan. Abul Qoxir alBağdodiy alAş'ariy (1037 y.v.e.) «Usul addin», alLolkoiy (1026 y.v.e.) «Usul usSunna» kitobini yozgan. Aqoid masalalari dinning asli bölgani uçun bu ilmning faqat nomiga emas, öziga ham katta e'tibor berilgan. Musulmonlar uçun U. ad.d.ni örganiş katta ahamiyatga ega bölgan, uni bilmagan odamning ibodati ham durust bölmasligi hammaga uqtirilgan. Hoz. paytda, «U. ad.d.» istilohi kam qöllaniladi, uning örniga «aqoid» sözi işlatiladi.

USUL al-FIQH (arab. — fiqh asoslari, ildizlari) — islom şariatida asosiy manba hisoblangan Qur'on, sunna, ijmo va ^iyesni örganadigan ilm. Şu 4 manba barça islom maktablari tomonidan e'tirof qilingan bölsada, sönggi 2 manbaning ahamiyati va imkoniyatini turli mazhab namoyandalari turliça tuşuntiradilar. Ayrim faqixlar huquqiy masalalarni oqilona bir tizimga soliş va şaxsiy fikr (ray) asosida hal etişga intilsa, boşqalari barça fiqh meyorlarini pirovard natijada xudoning vahiysi deb hisoblaydilar. U. alf.ning rivojlanişi Muhammad ibn Idris Şori'iy nomi b-n boğliq. U «Kitob alumm» töplamiga kirgan «arRisola» asarida fiqhşunoslik asoslarini bayon etdi. U. alf.ga köra, Qur'on va sunna fiqhning asosiy manbaidir, çunki ular aniq fe'latvor qoidalarini öz içiga oladi yoki ularni ilohiy vahiylardan anglab olişning oqilona usullarini közda tutadi. Ijmo 3manba hisoblanib, u Qur'on va sunnada hal etib berilmagan masalalar yuzasidan mujtahidlarning yakdil fikri deb tuşuniladigan bulgan. Qur'on va sunnada aniq javob berilmagan savollarni öxşaşligiga qarab hal etiş usuli — qiyos fiqhning 4manbai deb e'tirof qilinadi. Bundan taşqari, U. alf. huquqiy yeçimlarni izlaşning boşqa oqilona usullaridan qöşimça fiqh manbalari sifatida foydalanişga yöl qöyadi. Qiyos kabi ular ham manba va ijtixrdga kiritilgan aniklik deb hisoblanadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УСУЛ — 1) Шарқ мусиқа назариясида мусиқий ритм асосларининг умумий тушунчаси. Кдц. мумтоз мусиқада аруз вазнлари б-н мусиқий вазнларнинг умумийлигини ифода этган. Шеърнинг узунқисқа бўғинлар алмашинуви Уларда «т» ва «н» унсиз ҳарфлар ёрдамида белгиланган: очиқ «та», «на» бўғинлари қисқа, ёпиқ «тан», «нан» бўғинлар орқали — узун зарб (нақр)лар ўз ифодасини топган. 2) доира ва ноғораларда ижро этиладиган зарб тузилмалари. Форобий, Сафиуддин алУрмавий, ашШерозий ва б. нинг мусиқа рисолаларида жуда кўп қад. усуллар келтирилиб, улар даври авсат, даври туркий, даври равон, даври асл, даври кабир, даври сақил, дуяк, чорзарб, миатайн, уфар, зарбул фатҳ, мухаммас, ҳафиф сингари номлар б-н аталган. Бу усулларнинг кўпи бизгача устоз санъаткорлар ижоди орқали етиб келган. Ўзбек анъанавий мусиқасида «Катта ўйин», «Шодиёна» каби У. туркумлари мавжуд.

УСУЛ ад-ДИН (араб. — дин асослари, ислом асослари) — ислом шариати ва диндан олинган эътиқодий ҳукмларни баҳс қилувчи илм. Бу илм асосий ҳисобланиб, бошқа диний илмлар унга эргашади. Бу истилоқни биринчи бўлиб Абул Ҳасан алАшъарий ишлатган. У ўз китобини «АлИбона ан усул аддийона» деб номлаган. Абул Қохир алБағдодий алАшъарий (1037 й.в.э.) «Усул аддин», алЛолкоий (1026 й.в.э.) «Усул усСунна» китобини ёзган. Ақоид масалалари диннинг асли бўлгани учун бу илмнинг фақат номига эмас, ўзига ҳам катта эътибор берилган. Мусулмонлар учун У. ад.д.ни ўрганиш катта аҳамиятга эга бўлган, уни билмаган одамнинг ибодати ҳам дуруст бўлмаслиги ҳаммага уқтирилган. Ҳоз. пайтда, «У. ад.д.» истилоҳи кам қўлланилади, унинг ўрнига «ақоид» сўзи ишлатилади.

УСУЛ ал-ФИҚҲ (араб. — фиқҳ асослари, илдизлари) — ислом шариатида асосий манба ҳисобланган Қуръон, сунна, ижмо ва ^ыесни ўрганадиган илм. Шу 4 манба барча ислом мактаблари томонидан эътироф қилинган бўлсада, сўнгги 2 манбанинг аҳамияти ва имкониятини турли мазҳаб намояндалари турлича тушунтирадилар. Айрим фақихлар ҳуқуқий масалаларни оқилона бир тизимга солиш ва шахсий фикр (рай) асосида ҳал этишга интилса, бошқалари барча фиқҳ меъёрларини пировард натижада худонинг ваҳийси деб ҳисоблайдилар. У. алф.нинг ривожланиши Муҳаммад ибн Идрис Шориъий номи б-н боғлиқ. У «Китоб алумм» тўпламига кирган «арРисола» асарида фиқҳшунослик асосларини баён этди. У. алф.га кўра, Қуръон ва сунна фиқҳнинг асосий манбаидир, чунки улар аниқ феълатвор қоидаларини ўз ичига олади ёки уларни илоҳий ваҳийлардан англаб олишнинг оқилона усулларини кўзда тутади. Ижмо 3манба ҳисобланиб, у Қуръон ва суннада ҳал этиб берилмаган масалалар юзасидан мужтаҳидларнинг якдил фикри деб тушуниладиган булган. Қуръон ва суннада аниқ жавоб берилмаган саволларни ўхшашлигига қараб ҳал этиш усули — қиёс фиқҳнинг 4манбаи деб эътироф қилинади. Бундан ташқари, У. алф. ҳуқуқий ечимларни излашнинг бошқа оқилона усулларидан қўшимча фиқҳ манбалари сифатида фойдаланишга йўл қўяди. Қиёс каби улар ҳам манба ва ижтихрдга киритилган аниклик деб ҳисобланади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.