Usuli hijoiya
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 194–195-b. — ziyouz.com
Usuli hijoiya (arab. böğin usuli), böğin usuli — xatsavod örgatiş usullaridan. Bu usul sözlarning tovuş tarkibiga emas, balki böğin (hijo)lar hosil qilib, ularni yod olişga asoslangan. U.h.da sözdagi undoş tovuşlarga tegişli unli tovuşlar qöşilib, hijo xrsil qilingan, söng hijolar quşib öqilgan.
U.h. ta'limda qadimdan qöllanib kelgan. Mil.av. asrlardayoq Yunoniston va Rim davlatlarida savod örgatiş şu usul asosida olib borilgan. Örta Osiyo, umuman Şarkdagi maktabxonalarda ham U.h. uzoq davr hukmronlik qilgan.
Maktabxonalarda U.h.da savod urgatiş (harflar nomini yodlaş, buğinlar hosil qiliş, böğinlarni quşiş) 3 bosqiçga bulingan: 1bosqiçda arab harflarining yoziliş şakli bandlarga ajratilib yozib borilgan. Öquvçi har bir banddagi harflarni yodlab olgandan söng («alif», «be», «te», «se» tarzida) 2bosqiçga ötilgan. Bu bosqiçda har bir harfning nomi aytilib, unga «zeru zabar» qöşib böğin hosil qilingan (mas, «be» + «zabar» + «ba»). 3bosqiç abjad uqiş b-n boşlangan. Unda bolalar qölidagi taxtaçaga «abjad», «havvaz», «xutti», «kalaman», «sa'ufas», «qaraşat», «saxxaz», «zağaz» sözlari yozib borilgan. Bu sözlarning tarkibida arab alifbosidagi barça 28 harf, çunonçi «abjad» sözida «be», «jim», «dol» harflari qatnaşgan.
Böğin usulida savod örgatiş qiyin bölganligi sababli 19-a.dan uni birmunça isloh etişga harakat qilindi. Xususan, yangi usuldagi özbek maktablarida usuli maddiya (arab. — çöziş usuli)da savod urgatiş rayem buldi. Bu usulda harflarning nomiga unli tovuşlar qöşilib, çözib böğin hosil qilingan. A. Avloniyniş «Birinçi muallim», A. Ibodiyevttg «Tahsilulalifbo», M. Faxriddinotşnt «Rahbari avval» darsliklari usuli maddiya asosida tuzilgan. U.h.ga nisbatan usuli maddiyaning birmunça ijobiy tomoni bölgan: bola böğinning qanday hosil bölişini bir oz bölsada, anglagan, şu böğinlar qatnaşgan sözlarni öqigan. 19-a. oxirlaridan yangi usuldagi maktablarda tovuş usuli (q. Usuli savşiya) paydo bölib, U.h. va usuli maddiyadan afzalligini körsatdi va keyinçalik savod örgatişda asosiy usul bölib qoldi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УСУЛИ ҲИЖОИЯ (араб. бўғин усули), бўғин усули — хатсавод ўргатиш усулларидан. Бу усул сўзларнинг товуш таркибига эмас, балки бўғин (ҳижо)лар ҳосил қилиб, уларни ёд олишга асосланган. У.ҳ.да сўздаги ундош товушларга тегишли унли товушлар қўшилиб, ҳижо хрсил қилинган, сўнг ҳижолар қушиб ўқилган.
У.ҳ. таълимда қадимдан қўлланиб келган. Мил.ав. асрлардаёқ Юнонистон ва Рим давлатларида савод ўргатиш шу усул асосида олиб борилган. Ўрта Осиё, умуман Шаркдаги мактабхоналарда ҳам У.ҳ. узоқ давр ҳукмронлик қилган.
Мактабхоналарда У.ҳ.да савод ургатиш (ҳарфлар номини ёдлаш, буғинлар ҳосил қилиш, бўғинларни қушиш) 3 босқичга булинган: 1босқичда араб ҳарфларининг ёзилиш шакли бандларга ажратилиб ёзиб борилган. Ўқувчи ҳар бир банддаги ҳарфларни ёдлаб олгандан сўнг («алиф», «бе», «те», «се» тарзида) 2босқичга ўтилган. Бу босқичда ҳар бир ҳарфнинг номи айтилиб, унга «зеру забар» қўшиб бўғин ҳосил қилинган (мас, «бе» + «забар» + «ба»). 3босқич абжад уқиш б-н бошланган. Унда болалар қўлидаги тахтачага «абжад», «ҳавваз», «хутти», «каламан», «саъуфас», «қарашат», «саххаз», «зағаз» сўзлари ёзиб борилган. Бу сўзларнинг таркибида араб алифбосидаги барча 28 ҳарф, чунончи «абжад» сўзида «бе», «жим», «дол» ҳарфлари қатнашган.
Бўғин усулида савод ўргатиш қийин бўлганлиги сабабли 19-а.дан уни бирмунча ислоҳ этишга ҳаракат қилинди. Хусусан, янги усулдаги ўзбек мактабларида усули маддия (араб. — чўзиш усули)да савод ургатиш раем булди. Бу усулда ҳарфларнинг номига унли товушлар қўшилиб, чўзиб бўғин ҳосил қилинган. А. Авлонийниш «Биринчи муаллим», А. Ибодиевттг «Таҳсилулалифбо», М. Фахриддинотшнт «Раҳбари аввал» дарсликлари усули маддия асосида тузилган. У.ҳ.га нисбатан усули маддиянинг бирмунча ижобий томони бўлган: бола бўғиннинг қандай ҳосил бўлишини бир оз бўлсада, англаган, шу бўғинлар қатнашган сўзларни ўқиган. 19-а. охирларидан янги усулдаги мактабларда товуш усули (қ. Усули савшия) пайдо бўлиб, У.ҳ. ва усули маддиядан афзаллигини кўрсатди ва кейинчалик савод ўргатишда асосий усул бўлиб қолди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.