Usunlar

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 195-b. — ziyouz.com

Usunlar - Markaziy va Örta Osiyodagi köçmançi qabilalar. U. xitoy manbalariga kura, mil. av. 3a.da yueyjilar b-n birga Dunxuan (Döngxuang) b-n Tangritoğning şarqi, Qoronğu toğ (Kunlun)ning şim.dagi Çilan toği orasidagi kiçik bir davlat aholisi bölgan. Mil. av. 177 y. ular yueyjilarning tazyiqi natijasida şarqqa siljib, xunlar orasiga (hoz. Gansu ölkasining şim.şarqidagi Ersin yaylovi) borib joylaşgan. U. gunmosi (kunbeyi, xoni) Nandubey öldirilgan. Mil. av. 160 y. uning öğli LiyeJiaobek hunlar yordamida yueyjilarni mağlub etib, ularning hududini egallab ğarbga siljiganlar. Yettisuvda ular kuçli davlat taşkil etgan. Uning markazi xitoy manbalarida Ili daryosining jan. dagi Çigu (Qirğizistondagi qad. Kizil körğon ş.) deb yuritilgan. Mil. av. 3a.da Usun xonligi Farğonaning şim. da, Kangqiya (Kangyuy, Kanğ) ning ğarbida bulib, uning hududiga Issiqkölning şim., Balxaş kölining jan.dagi yerlar kirgan. U.ning bir kismi kuçmasdan uz yurtlarida qolgan. Arxeologik ma'lumotlarga kura, 5-a.da U. yueyjilar b-n birga Xesi yulagida yaşaşgan. U.ning Xitoy b-n ittifoq bulib hunlarga qarşi uzoq muddat kuraşi ularning parçalanişiga olib kelgan. Natijada Usun xonligi avar (jujan)lardan yengilib, mil. 404—410 ylarda Pomir toğlari atrofiga borib joylaşgan. 420—854 y.larda Usun xonligi aholisi 630 ming kişini taşkil qilgan. 938 y. mazkur xonlik qoraxitoylar xoniga bojxiroj tölaganligi haqida xitoy manbalarida ma'lumot berilgan.

U. çorvaçilik va dehqonçilik b-n şuğullanişgan, ularning davlat tuzilişi, urfodatlari hunlar b-n uxşaş bulgan.

Turkiy xalqlar, jumladan, uzbek, qozoq, qirğizlar tarkibiga kirgan uyşun qabilasi U. b-n aynan bir deb taxmin etiladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УСУНЛАР - Марказий ва Ўрта Осиёдаги кўчманчи қабилалар. У. хитой манбаларига кура, мил. ав. 3а.да юэйжилар б-н бирга Дуньхуан (Дўнгхуанг) б-н Тангритоғнинг шарқи, Қоронғу тоғ (Кунлун)нинг шим.даги Чилан тоғи орасидаги кичик бир давлат аҳолиси бўлган. Мил. ав. 177 й. улар юэйжиларнинг тазйиқи натижасида шарққа силжиб, хунлар орасига (ҳоз. Гансу ўлкасининг шим.шарқидаги Эрсин яйлови) бориб жойлашган. У. гуньмоси (кунбейи, хони) Нандубей ўлдирилган. Мил. ав. 160 й. унинг ўғли ЛиеЖиаобек ҳунлар ёрдамида юэйжиларни мағлуб этиб, уларнинг ҳудудини эгаллаб ғарбга силжиганлар. Еттисувда улар кучли давлат ташкил этган. Унинг маркази хитой манбаларида Или дарёсининг жан. даги Чигу (Қирғизистондаги қад. Кизил кўрғон ш.) деб юритилган. Мил. ав. 3а.да Усун хонлиги Фарғонанинг шим. да, Кангқия (Кангюй, Канғ) нинг ғарбида булиб, унинг ҳудудига Иссиқкўлнинг шим., Балхаш кўлининг жан.даги ерлар кирган. У.нинг бир кисми кучмасдан уз юртларида қолган. Археологик маълумотларга кура, 5-а.да У. юэйжилар б-н бирга Хэси йулагида яшашган. У.нинг Хитой б-н иттифоқ булиб ҳунларга қарши узоқ муддат кураши уларнинг парчаланишига олиб келган. Натижада Усун хонлиги авар (жужан)лардан енгилиб, мил. 404—410 йларда Помир тоғлари атрофига бориб жойлашган. 420—854 й.ларда Усун хонлиги аҳолиси 630 минг кишини ташкил қилган. 938 й. мазкур хонлик қорахитойлар хонига божхирож тўлаганлиги ҳақида хитой манбаларида маълумот берилган.

У. чорвачилик ва деҳқончилик б-н шуғулланишган, уларнинг давлат тузилиши, урфодатлари ҳунлар б-н ухшаш булган.

Туркий халқлар, жумладан, узбек, қозоқ, қирғизлар таркибига кирган уйшун қабиласи У. б-н айнан бир деб тахмин этилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.