Utbiy

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 195–196-b. — ziyouz.com

Utbiy UTBIY, Abu Muhammad ibn Abduljabbor alUtbiy (961, Ray — taxm. 1036, Ğazna) — tarixçi olim. Badavlat va nufuzli zodagon oilasida tuğilgan. Yoşligidan Xurosonda yaşagan. Somoniylarning Xurosondagi noibi Abu Ali Simjuriy, söngra Xurosonda surgunlikda yaşagan ziyoriylar hukmdori Qobus ibn Vuşmagirning şaxsiy kotibi (sarkotibi), Ğaznaviylar (Sabuktegin, Mahmud Ğaznaviy, Mas'ud Ğaznaviy) saroyida yirik amaldor. U. sulton Mahmud Ğaznaviyning elçisi sifatida Garçiston viloyatiga borgan (999) va Bodhizning şarqiy qismidagi Ganj rustak viloyatida sohib barid bölib turgan. Saolibiyning yozişiça, U. arab tilida «Tarixi Yaminiy» («Yaminiy tarixi»), «Latoif alkuttob» («Kotiblarning latif sözlari») va b. tarixiy asarlar yozib krldirgan. «Tarixi Yaminiy» asari Sabuktegin va Mahmud Ğaznaviy davrida Ğaznaviylar davlati tarkibiga kirgan Xuroson, Xorazm va qisman Movarounnahrning 975—1021y.lardagi ijtimoiysiyosiy tarixini öz içiga olgan. Mazkur asar «Yamin uddavla» («Davlatning öng qöli») unvoniga sazovor bölgan sulton Mahmud Ğaznaviyga bağişlanganligi uçun ham «Tarixi Yaminiy» deb atalgan. Asarda /(oraxoniylarnit Movarounnahrga hujumi (922—996) haqida nodir ma'lumotlar mavjud. Bu asar örta asrlar tarixşunosligiga xos oğir uslub — saj' b-n yozilgan. «Tarixi Yaminiy»ning arabça matni Dexli (1847), Bulok, (1874) va Lohur (1883) da çop etilgan. Bu asarning forsça tarjimasi Tehronda 3 marta naşr etilgan (1856, 1955, 1966). Inglizça tarjimasi ham bosilgan (London, 1858). Undan ayrim parçalar fransuz, nemis, rus, özbek tillarida naşr qilingan.

Manba:Saolibiy, Yatimatuddahr [4jild T., 1976.

Ad.: Materiali po istorii Sredney i Sentralnoy Azii X — XIX vv. T., 1988; Axmedov B . A., Özbekiston xalklari tarixi manbalari, T., 1991.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УТБИЙ, Абу Муҳаммад ибн Абдулжаббор алУтбий (961, Рай — тахм. 1036, Ғазна) — тарихчи олим. Бадавлат ва нуфузли зодагон оиласида туғилган. Ёшлигидан Хуросонда яшаган. Сомонийларнинг Хуросондаги ноиби Абу Али Симжурий, сўнгра Хуросонда сургунликда яшаган зиёрийлар ҳукмдори Қобус ибн Вушмагирнинг шахсий котиби (саркотиби), Ғазнавийлар (Сабуктегин, Маҳмуд Ғазнавий, Масъуд Ғазнавий) саройида йирик амалдор. У. султон Маҳмуд Ғазнавийнинг элчиси сифатида Гарчистон вилоятига борган (999) ва Бодҳизнинг шарқий қисмидаги Ганж рустак вилоятида соҳиб барид бўлиб турган. Саолибийнинг ёзишича, У. араб тилида «Тарихи Яминий» («Яминий тарихи»), «Латоиф алкуттоб» («Котибларнинг латиф сўзлари») ва б. тарихий асарлар ёзиб крлдирган. «Тарихи Яминий» асари Сабуктегин ва Маҳмуд Ғазнавий даврида Ғазнавийлар давлати таркибига кирган Хуросон, Хоразм ва қисман Мовароуннаҳрнинг 975—1021й.лардаги ижтимоийсиёсий тарихини ўз ичига олган. Мазкур асар «Ямин уддавла» («Давлатнинг ўнг қўли») унвонига сазовор бўлган султон Маҳмуд Ғазнавийга бағишланганлиги учун ҳам «Тарихи Яминий» деб аталган. Асарда /(орахонийларнит Мовароуннаҳрга ҳужуми (922—996) ҳақида нодир маълумотлар мавжуд. Бу асар ўрта асрлар тарихшунослигига хос оғир услуб — сажъ б-н ёзилган. «Тарихи Яминий»нинг арабча матни Дехли (1847), Булок, (1874) ва Лоҳур (1883) да чоп этилган. Бу асарнинг форсча таржимаси Теҳронда 3 марта нашр этилган (1856, 1955, 1966). Инглизча таржимаси ҳам босилган (Лондон, 1858). Ундан айрим парчалар француз, немис, рус, ўзбек тилларида нашр қилинган.

Манба:Саолибий, Йатиматуддаҳр [4жилдЬ Т., 1976.

Ад.: Материалы по истории Средней и Центральной Азии X — XIX вв. Т., 1988; Ахмедов Б . А., Ўзбекистон халклари тарихи манбалари, Т., 1991.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.