Uvertyura

Uvertyura (lot. apertura — oçiş, boşlaniş) — opera, balet, oratoriya, drama, kinofilm va b.ning muqaddimasidan iborat çolğu pyesa; şuningdek, orkestr uçun yozilgan konsert asari. Tinglovçini opera, balet va h.k.dagi voqealarga tayyorlaydi, undagi jöşqin muhitga olib kiradi. U., odatda, asarning xarakteri, ğoyaviy maqsadi, asosiy obrazlarini umumlaştirgan holda ifodalaydi. Ilk namunasini K.Monteverdi «Orfey» operasida yaratgan. 17-a.da U.ning 2 turi yuzaga kelgan — fransuz (J.Lyulli ijodida) va italyan U.si (3 qismdan iborat sinfonia, A.Skarlatti). Italyan U.lari simfoniya rivojida muhim ahamiyatga ega böldi. 18-a. 2yarmidan opera U.sida sonata şakli vujudga keldi (K.Glyuk, V.Motsart, L.Kerubini va b.). 18-a. oxirlaridan U. operadagi obraz va mavzu b-n yanada uzviyroq boğlandi, şaklan boyidi («Don Juan», V.Motsart; «Fidelio» L.Betxoven; «Ruslan va Lyudmila», M.Glinka va b.). Sonata şaklida bölmagan U.lar, odatda, muqaddima, prelyudiya, introduksiya deb nomlanadi. 19-a.dan simfonik musikdsa dasturli konsert U.si rivoj topdi. «Yoz tunidagi tuş» (F.Mendelson) birinçi romantik konsert U.dir. Özbekiston kompozitorlari opera va musiqali dramalarga U.lar, şuningdek, konsert U.lari (R.Glier, «Tantanali U.», «Farğonaça bayram»; S.Yudakov, «Tantanali U.»; M.Tojiyev, Özbek xalq çolğulari orkestri uçun 3 ta U.; Hab. Rahimov, «Sayil»; A. Mansurov, 7 ta U.) yaratişgan.