Uyali telefon

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 217–218-b. — ziyouz.com

Uyali telefon UYALI TELEFON, qöl telefon — simsiz telefon turi. Har bir abonent (uyali telefon apparati) muayyan bir uyali telefon kompaniyasining telefon tarmoğidagi baza st-yaga boğlanadi. har k,aysi baza st-yada «uyalar» böladi (nomi şundan). Har bir uyaga bir neça kanal biriktirib qöyiladi; tarmoqning kattakiçikligiga qarab uyalar soni har xil böladi. U. t. apparati qaysi kompaniya tarmoğining baza st-yasiga ulanganligiga qarab uning aloqa boğlaş doirasi çegarasi har xil böladi. Ba'zi abonentlar faqat bir şahar doirasida aloqa boğlay olsa, ba'zilari boşqa şaharlar va hatto boşqa mamlakatlar b-n ham aloqa boğlay oladi. Butun yer kurrasini qamrab oladigan xizmat körsatiş zonasini faqat baza st-yalar vazifasini sun'iy yöldoşlar bajaradigan U.t. tarmoğida yaratiş mumkin. U.t. tarmoqlarining barça baza st-yalari birbirlari b-n özaro boğlangan bölişi, şu b-n birga umum foydalanadigan simli telefon tarmoğiga ulana olişi lozim. Şundagina qöl (mobil) telefon apparati egasi muqim (simli) telefon apparati egasi b-n boğlanişi mumkin. Bunga radiorele liniyalar yordamida, yo bölmasa, mis kabel yoki tolali optik telefon aloqa liniyalari yordamida erişiladi. U.t. yordamida abonent boşqa abonent b-n gaplaşişdan taşqari, matnli va faksimil xabarlarni, internet grafiklari va b.ni uzata oladi. Buning uçun U.t. apparati ixçam köçma kompyuterga ulanadi. Telefonning tipiga qarab, maxsus modem yoki oddiy kabel (içki dasturli modelini ulaş uçun) talab qilinadi. Eng oddiy modeldagi U.t. apparati ham haqiqiy mikrokompyuterdan iborat. Murakkab apparatlarda esa kompyuterlar b-n bajariladigan barça operatsiyalarni bajariş (har xil öyinlar öynaş, suratga oliş va uni saqlaş, «telefon qilgan» boşqa abonentning raqamini qayd qiliş, vaqtinçalik öçirib qöyiş va b.) mumkin.

Dastlab 20-a. 80-y.larida qöl telefon aloqa, asosan, analog texnologiyalarga asoslangan, keyinroq U.t.da aloqa tizimi sof raqamli tizimga ötgan. Yevropa mamlakatlarining deyarli har birida öz milliy tarmoği işlab çiqilgan (mas, Fransiyada Radiocom 2000). U.t.ga doyr xalqaro hamkorlik dastlab köçma radioaloqa tizimi masalalari böyiça nemisfransuz tadqiqotlari natijasi sifatida poçta va kommunikatsiyalar ma'muriy xodimlarining Yevropa konfederatsiyasi SERT (Conference des admi nistrations Europcennes des Postes et Telecommunications) rahbarligida taşkil etildi. 1982 y. bu int 26 Yevropa mamlakatini, aniqroği poçta, telefon va telegraf aloqa RTT (Post, Telephone and Telegraph) ma'muriy muassasalarini birlaştirdi. Şu tariqa Yevropa konferensiyam «Mobil aloqani işlab çiqiş böyiça maxsus guruh» (GSM) ni tuzdi. Keyinçalik u «Mobil aloqa global tizimi» deb atala boşladi. Yevropa hududida bu tizim 1993 y. arafasida töliq faoliyat körsata boşladi. GSM tizimi boşidanoq xalqaro kölamdagi tizim sifatida işlab çiqilgan. Barça qitalardagi köp mamlakatlar unga qöşilgan. U.a. tizimi inson hayotining barça sohalariga kirib keldi. GSM tarmoklari abonentlarining soni dunyoda 200 mln. kişidan oşib ketdi (2005).

Özbekistonda ham bir neça U.t. kompaniyalari faoliyat körsatmokda. Ular eng keng tarkalgan zamonaviy U. t. aloqa standartlari — AMPS/ DAMPS, GSM, CD MA dan foydalanadi. Respublikada quyidagi bir neça U. t. kompaniyalari faoliyat yuritadi: «Özdunrobita» Özbekiston — Amerika QK (1992 y. işga tuşgan; Özbekistondagi 1000 dan ortiq şahar va aholi yaşaş punktlarini işonçli U.t. aloqasi b-n ta'minlagan); BUZTEL GSM (Bakri Özbekiston telekom) kompaniyasini Indoneziyaning «Bakri kommyunikeyşn» kompaniyasi 1996 y. ta'sis qilgan (eng arzon tarifli kompaniya); COSCOM kompaniyasi Özbekiston — Amerika QK (1997 y. işga tuşgan; Özbekistonda GSM tarmoklari eng keng tarqalgan); «Özmakom» kompaniyasi (Malayziyaning «Superior Kommyunikeyşne» kompaniyasi va Özbekiston Respublikasi iştirokida 1996 y. taşkil qilingan; asosan, Toşkent ş. va unga yaqin hududlarga xizmat körsatadi); Koreyaning «Daewoo Unitel» kompaniyasi (1997 y. işga tuşgan, Özbekistonning barça hududlariga xizmat körsatadi), RWC (Rubicon Wireless Communications) Özbekiston — Amerika qöşma korxonasi (1997 y. işga tuşgan, Toşkent ş. va Toşkent viloyati hududida xizmat körsatiş doiralarini borgan sari kengaytirib boradi). Özbekistonda U.t. xizmatiga ehtiyoj köpayayotganligi uçun yana boşka yangiyangi kompaniyalar tuziladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УЯЛИ ТЕЛЕФОН, қўл телефон — симсиз телефон тури. Ҳар бир абонент (уяли телефон аппарати) муайян бир уяли телефон компаниясининг телефон тармоғидаги база ст-яга боғланади. ҳар к,айси база ст-яда «уялар» бўлади (номи шундан). Ҳар бир уяга бир неча канал бириктириб қўйилади; тармоқнинг каттакичиклигига қараб уялар сони ҳар хил бўлади. У. т. аппарати қайси компания тармоғининг база ст-ясига уланганлигига қараб унинг алоқа боғлаш доираси чегараси ҳар хил бўлади. Баъзи абонентлар фақат бир шаҳар доирасида алоқа боғлай олса, баъзилари бошқа шаҳарлар ва ҳатто бошқа мамлакатлар б-н ҳам алоқа боғлай олади. Бутун ер куррасини қамраб оладиган хизмат кўрсатиш зонасини фақат база ст-ялар вазифасини сунъий йўлдошлар бажарадиган У.т. тармоғида яратиш мумкин. У.т. тармоқларининг барча база ст-ялари бирбирлари б-н ўзаро боғланган бўлиши, шу б-н бирга умум фойдаланадиган симли телефон тармоғига улана олиши лозим. Шундагина қўл (мобил) телефон аппарати эгаси муқим (симли) телефон аппарати эгаси б-н боғланиши мумкин. Бунга радиореле линиялар ёрдамида, ё бўлмаса, мис кабель ёки толали оптик телефон алоқа линиялари ёрдамида эришилади. У.т. ёрдамида абонент бошқа абонент б-н гаплашишдан ташқари, матнли ва факсимил хабарларни, интернет графиклари ва б.ни узата олади. Бунинг учун У.т. аппарати ихчам кўчма компьютерга уланади. Телефоннинг типига қараб, махсус модем ёки оддий кабель (ички дастурли моделини улаш учун) талаб қилинади. Энг оддий моделдаги У.т. аппарати ҳам ҳақиқий микрокомпьютердан иборат. Мураккаб аппаратларда эса компьютерлар б-н бажариладиган барча операцияларни бажариш (ҳар хил ўйинлар ўйнаш, суратга олиш ва уни сақлаш, «телефон қилган» бошқа абонентнинг рақамини қайд қилиш, вақтинчалик ўчириб қўйиш ва б.) мумкин.

Дастлаб 20-а. 80-й.ларида қўл телефон алоқа, асосан, аналог технологияларга асосланган, кейинроқ У.т.да алоқа тизими соф рақамли тизимга ўтган. Европа мамлакатларининг деярли ҳар бирида ўз миллий тармоғи ишлаб чиқилган (мас, Францияда Radiocom 2000). У.т.га дойр халқаро ҳамкорлик дастлаб кўчма радиоалоқа тизими масалалари бўйича немисфранцуз тадқиқотлари натижаси сифатида почта ва коммуникациялар маъмурий ходимларининг Европа конфедерацияси СЕРТ (Conference des admi nistrations Europcennes des Postes et Telecommunications) раҳбарлигида ташкил этилди. 1982 й. бу инт 26 Европа мамлакатини, аниқроғи почта, телефон ва телеграф алоқа РТТ (Post, Telephone and Telegraph) маъмурий муассасаларини бирлаштирди. Шу тариқа Европа конференциям «Мобил алоқани ишлаб чиқиш бўйича махсус гуруҳ» (GSM) ни тузди. Кейинчалик у «Мобил алоқа глобал тизими» деб атала бошлади. Европа ҳудудида бу тизим 1993 й. арафасида тўлиқ фаолият кўрсата бошлади. GSM тизими бошиданоқ халқаро кўламдаги тизим сифатида ишлаб чиқилган. Барча қитьалардаги кўп мамлакатлар унга қўшилган. У.а. тизими инсон ҳаётининг барча соҳаларига кириб келди. GSM тармоклари абонентларининг сони дунёда 200 млн. кишидан ошиб кетди (2005).

Ўзбекистонда ҳам бир неча У.т. компаниялари фаолият кўрсатмокда. Улар энг кенг таркалган замонавий У. т. алоқа стандартлари — AMPS/ DAMPS, GSM, CD MA дан фойдаланади. Республикада қуйидаги бир неча У. т. компаниялари фаолият юритади: «Ўздунробита» Ўзбекистон — Америка ҚК (1992 й. ишга тушган; Ўзбекистондаги 1000 дан ортиқ шаҳар ва аҳоли яшаш пунктларини ишончли У.т. алоқаси б-н таъминлаган); BUZTEL GSM (Бакри Ўзбекистон телеком) компаниясини Индонезиянинг «Бакри коммюникейшн» компанияси 1996 й. таъсис қилган (энг арзон тарифли компания); COSCOM компанияси Ўзбекистон — Америка ҚК (1997 й. ишга тушган; Ўзбекистонда GSM тармоклари энг кенг тарқалган); «Ўзмаком» компанияси (Малайзиянинг «Супериор Коммюникейшне» компанияси ва Ўзбекистон Республикаси иштирокида 1996 й. ташкил қилинган; асосан, Тошкент ш. ва унга яқин ҳудудларга хизмат кўрсатади); Кореянинг «Daewoo Unitel» компанияси (1997 й. ишга тушган, Ўзбекистоннинг барча ҳудудларига хизмат кўрсатади), RWC (Rubicon Wireless Communications) Ўзбекистон — Америка қўшма корхонаси (1997 й. ишга тушган, Тошкент ш. ва Тошкент вилояти ҳудудида хизмат кўрсатиш доираларини борган сари кенгайтириб боради). Ўзбекистонда У.т. хизматига эҳтиёж кўпаяётганлиги учун яна бошка янгиянги компаниялар тузилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.