Uyğur tili
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 53–54-b. — ziyouz.com
Uyğur tili UYĞUR TILI, yangi uyğur tili — turkiy tillardan biri. Asosan, XXRning SinszyanUyğur muxtor rayoniaa, şuningdek, Uzbekistan, Qozoğiston, Qirğiziston respublikalarida, Afgoniston, RF va b. mamlakatlarda tarqalgan. Sözlaşuvçilarning umumiy soni 7,7 mln. (jumladan XXR da 7,5 mln.) kişidan ortiq. «Uyğur», «U.t.» atamalari 1921 y.da yagona etnolingvistik jamoa uçun SE. Maloye tomonidan taklif etilgan (avvalgi nomlari: Ğarbiy Xitoy tatar tili, Xitoy musulmonlari tili, Ğarbiy Xitoyning turkiy laxjalari, Şarqiy Turkiston tili va b.) U.t. kad. uygur tilining davomçisi hisoblanmaydi.
U.t. 3 lahjaga bölinadi: markaziy (ili, turfon, qaşqar, kömul, urumçi, karaşar, köçor, qörlin oqsu, yorkand şevalaridan iborat) — hoz. adabiy U.t. ga asos bölgan; şarqiy (lobnor) va jan. (xötan). Örta Osiyo va Qozoğistonda yaşovçi uyğurlarning 2 lahjasi bölib, ularning nomlanişida (iliyettisuv, qaşqarfarğona) uyğurlarning Ğarbiy Xitoydan Yettisuv va Farğonaga köçib ötganliklari aks etgan.
Boşqa turkiy tillardan farqli ravişda U.t.da unlilar va undoşlarning regressiv assimilyatsiyasi (başbeşi (boşboşi), tagtaqqa] mavjud; singarmonizm izçil emas: unlilarning lab va tanglay garmoniyasi buziliş hollari uçraydi; unlilar reduksiyasi (sinilsiqlim), undoşlarning tuşib qolişi (odekordek, kesençukelsan,çu), ba'zan özak va qöşimça örtasida tovuş orttirilişi (su—suyi (suv —suvi), toxu — toxurim (tovuq — tovuğim) kuzatiladi.
Uyğurlar 8-a. gaça qad. uyğur yozuvidan, IIa. gaça suğd alifbosiga asoslangan yozuvdan, 11-a.dan e'tiboran arab grafikasi asosidagi yozuvdan foydalanadilar. Sobiq SSSR qududida yaşagai uyğurlar 1930 y. gaça arab, 1930—46 y.larda lotin grafikasi asosidagi yozuvdan; 1946 y.dan esa rus grafikasi asosidagi yozuvdan unga uyğur fonemalarini ifodalovçi qöşimça harflar qöşgan holda foydalanadilar. XXR dagi uyğurlar hoz. gaça arab grafikasi asosidagi yozuvdan foydalanadilar (1960—65 y.larda lotin grafikasi asosidagi yozuv işlab çiqilib, 1965—80 y.larda har ikkala alifbo parallel qöllangan, 1982 y.dan yana arab grafikasining özi qolgan).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УЙҒУР ТИЛИ, янги уйғур тили — туркий тиллардан бири. Асосан, ХХРнинг СиньцзянУйғур мухтор райониаа, шунингдек, Узбекистан, Қозоғистон, Қирғизистон республикаларида, Афгонистон, РФ ва б. мамлакатларда тарқалган. Сўзлашувчиларнинг умумий сони 7,7 млн. (жумладан ХХР да 7,5 млн.) кишидан ортиқ. «Уйғур», «У.т.» атамалари 1921 й.да ягона этнолингвистик жамоа учун СЕ. Малое томонидан таклиф этилган (аввалги номлари: Ғарбий Хитой татар тили, Хитой мусулмонлари тили, Ғарбий Хитойнинг туркий лахжалари, Шарқий Туркистон тили ва б.) У.т. кад. уйгур тилининг давомчиси ҳисобланмайди.
У.т. 3 лаҳжага бўлинади: марказий (или, турфон, қашқар, кўмул, урумчи, карашар, кўчор, қўрлин оқсу, ёрканд шеваларидан иборат) — ҳоз. адабий У.т. га асос бўлган; шарқий (лобнор) ва жан. (хўтан). Ўрта Осиё ва Қозоғистонда яшовчи уйғурларнинг 2 лаҳжаси бўлиб, уларнинг номланишида (илиеттисув, қашқарфарғона) уйғурларнинг Ғарбий Хитойдан Еттисув ва Фарғонага кўчиб ўтганликлари акс этган.
Бошқа туркий тиллардан фарқли равишда У.т.да унлилар ва ундошларнинг регрессив ассимиляцияси (башбеши (бошбоши), тагтаққа] мавжуд; сингармонизм изчил эмас: унлиларнинг лаб ва танглай гармонияси бузилиш ҳоллари учрайди; унлилар редукцияси (синилсиқлим), ундошларнинг тушиб қолиши (одекордек, кесенчукелсан,чу), баъзан ўзак ва қўшимча ўртасида товуш орттирилиши (су—суйи (сув —суви), тоху — тохурим (товуқ — товуғим) кузатилади.
Уйғурлар 8-а. гача қад. уйғур ёзувидан, IIа. гача суғд алифбосига асосланган ёзувдан, 11-а.дан эътиборан араб графикаси асосидаги ёзувдан фойдаланадилар. Собиқ СССР қудудида яшагаи уйғурлар 1930 й. гача араб, 1930—46 й.ларда лотин графикаси асосидаги ёзувдан; 1946 й.дан эса рус графикаси асосидаги ёзувдан унга уйғур фонемаларини ифодаловчи қўшимча ҳарфлар қўшган ҳолда фойдаланадилар. ХХР даги уйғурлар ҳоз. гача араб графикаси асосидаги ёзувдан фойдаланадилар (1960—65 й.ларда лотин графикаси асосидаги ёзув ишлаб чиқилиб, 1965—80 й.ларда ҳар иккала алифбо параллел қўлланган, 1982 й.дан яна араб графикасининг ўзи қолган).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.