Uyğur xoqonligi

Uyğur xoqonligi - uyğurlar davlati (744—840). Şarqiy Turk xoqonligi hududida Bosmil xoqonligi (742—744) dan söng paydo bölgan. Poytaxti— Qoraqurum (Urxun daryosining çap qirğoğida). Birinçi xoqoni Qutluğ Bilga xoqon (uyğurlarning yoğliqor uruğidan) davrida (744—746) U. x.ga Oltoydan Manjuriyagaça bölgan hudud qaragan. Xoqon Möyunçur (Qora xoqon) davri (746—759) da U. x. kuçli davlatga aylangan. Şim.da qirğizlar, şarqda kidanlarni yengib, ularning yerlarini öz davlatiga qöşib olgan. 8-a. örtalarida U.x. ga ğarbda Oltoydan, şarkda Xingan toglarigaça, jan.da Gobi çölidan şim.da Sayan toğlarigaça bölgan hudud kirgan. Xoqon Idigin davri (759—780) da U.x.qöşinlari Xitoydagi özaro uruşlardan foydalanib, unga bostirib kirgan. 8-a. oxirida mahalliy boylarning özaro janjallari, tobe qabilalarning uyğurlar hukmronligiga qarşi kuraşi kuçayib, U.x. tanazzulga uçray boşladi. 9-a. boşlarida bu kuraş yanada kuçaydi. 840 y. U.x. aholisi 5 ga bölingan. Bir qismi öz joylarida qolgan. Uyğurlarning yana bir qismi Şarqiy Turkiston va Junğoriyaga köçib ötgan. Buyuk ipak pöli U.x. nazoratida bölib, taşqi savdo keng rivojlangan. Xon davlatni tutuqpar, beklar yordamida boşqargan. Xöjaligi çorvaçilik va dehqonçilik bölib, barça yer, yaylov, çorva mahalliy boylar qölida bölgan.

U.x. da yirik mahobatli qurilişlar (şahar, qal'a va b.) olib borilgan. Qoraqurum ş., Kiçik Yenisey daryosining boşlanişida qal'a va qasr (PorBajin), Xemçik vodiysida 14 şaharqal'a va bir harbiy tayanç punkti qurilgan. Şaharlarda aholi hunarmandçilik (çarm, yoğoç, sopol, metalldan işlangan rözğor buyumlari, zargarlik) b-n şuğullangan. Şu davrda uyğur yozuvi (suryoniy alifbosi asosida) paydo bölgan. U.x. da moniylik hukmron din bölgan (8- a.), keyinçalik buddizm tarqala boşlagan (9-a.dan).