Uyğurlar

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 54–55-b. — ziyouz.com

Uyğurlar - xalq, XXRdagi SinszyanUygur muxtor rayonining tub joy aholisi. 8 mln. kişidan ortiq (1990-y. lar örtalari). Markaziy Osiyo davlatlari, şuningdek, Hindiston, Afğoniston va Pokistonda yaşaydi. Uygur tilida sözlaşadi. Dindorlari, asosan, sunniy musulmonlar. Yapon (Yutyanxeng), fransuz (Klaprot) olimlari fikriça, «uyğur» atamasi mil. av. 3—2-a.lardan ma'lum. U. etnogenezi Xitoy manbalarida 4—5 ming yil avval tilga olingan «di»(turk) larning «çidi»(qizil di — jan. turk) ga borib taqaladi. Xitoyning şim.da mavjud bölgan Çidi davlati mil. av. 594 y. Szin (Jin) xonligi tomonidan tugatilgaç, çidilar şim.ga ketişga majbur bölişgan. U. hun qabilaviy ittifoqi (mil. av. 3a. — mil. 3—4-a.lar) da muhim rol öynaganlar. Mil. 5—8-a.larda U. Jujan(Avar) xonligi, keyinçalik Turk xoqonligi tarkibiga kirgan. 7-a.ga qadar U. tarkibida yoğliqor (xon avlodi), quturğur, turlamveybur, buqosqir, ovçağ, xazarqasar, xöğursu, yağmo, ayovir kabi 9 qabila mavjud bölgan. Keyinçalik ularga Sirdaryoning yuqori qismi (Yassi daryosi) böyida yaşagan adiz qabilasi qöşilişi b-n 10 uyğur ittifoqi şakllangan. 7—9-a.dagi manbalarda 15 uyğur qabila uyuşmasi [baku, hun, bayirğu, tungro, sijiye, çibni, izgil(sije), basmil (başimi), qarluq (gelulu), sir, tarduş, tuva, quvurqon, barsuk, qirğiz] qayd etilgan.

Qadimda U.ning aksariyati dehqonçilik b-n şuğullanib, ötroq hayot keçirgan. Şu sababli ularda qabilauruğdoşlik munosabatlari yöqolib, yaşagan joylari nomi b-n atalib kelgan. U.ning toğlik ölkalardagi va çorvaçilik b-n şuğullangan qismi köçmançi hayotga moslaşgan. Ular 646 y. Şarqiy Turk xoqonligi hududida Uyğur xonligini tiklagan. UyğurUrxun xoqonligi (Uyğur xoqonligi) davrida (744—840) uning barça fuqarolari «Uyğur» deb, 9-a.da U.ning Idiqut (Turfon) davlati Xitoy manbalarida «Kuju xonligi» deb nomlangan. 11-a. da uning hududi ğarbda Kuçar ş.dan Buyuk Xitoy devorigaça çözilgan bölib, arab manbalarida «bilod Uyğur» yoki «Yuğur»(alMarvaziy) deb qayd etilgan.

U. mamlakati qad. madaniyat öçoklaridan hisbblanadi; bu hududda köplab qad. davlatlar, şaharlar mavjud bölgan. U. qadimdan turli yozuvlardan (26 ta) foydalangan. Ular 5—6-a.lardan boşlab maxsus uyğur yozuvi işlata boşlaşgan. Qad. uyğur musiqa san'ati Xitoy musiqasiga katta ta'sir körsatgan. Uyğur xalqi musiqasining gavhari bölgan 12 maqom 16-a.da Omonnisoxon tomonidan tartibga solingan. U. hayotida toş, suyak, kumuş, mis va temirdan turli zebziynat buyumlari yasaş rivojlangan. Ular qadimdan jun, ipak, paxtadan maxsus dastgohlarda mato töqişgan. Mil. boşlarida (3a.) ular tomonidan işlab çiqarilgan qoğoz, arxeologik qazişmalar natijasida topilgan qoğoz nusxalarining eng qad.si hisoblanadi.

Abdulahad Xöjayev, Abduxoliq Aytboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УЙҒУРЛАР - халқ, ХХРдаги СиньцзянУйгур мухтор районининг туб жой аҳолиси. 8 млн. кишидан ортиқ (1990-й. лар ўрталари). Марказий Осиё давлатлари, шунингдек, Ҳиндистон, Афғонистон ва Покистонда яшайди. Уйгур тилида сўзлашади. Диндорлари, асосан, сунний мусулмонлар. Япон (Ютянхенг), француз (Клапрот) олимлари фикрича, «уйғур» атамаси мил. ав. 3—2-а.лардан маълум. У. этногенези Хитой манбаларида 4—5 минг йил аввал тилга олинган «ди»(турк) ларнинг «чиди»(қизил ди — жан. турк) га бориб тақалади. Хитойнинг шим.да мавжуд бўлган Чиди давлати мил. ав. 594 й. Цзинь (Жин) хонлиги томонидан тугатилгач, чидилар шим.га кетишга мажбур бўлишган. У. ҳун қабилавий иттифоқи (мил. ав. 3а. — мил. 3—4-а.лар) да муҳим роль ўйнаганлар. Мил. 5—8-а.ларда У. Жужан(Авар) хонлиги, кейинчалик Турк хоқонлиги таркибига кирган. 7-а.га қадар У. таркибида ёғлиқор (хон авлоди), қутурғур, турламвейбур, буқосқир, овчағ, хазарқасар, хўғурсу, яғмо, аёвир каби 9 қабила мавжуд бўлган. Кейинчалик уларга Сирдарёнинг юқори қисми (Ясси дарёси) бўйида яшаган адиз қабиласи қўшилиши б-н 10 уйғур иттифоқи шаклланган. 7—9-а.даги манбаларда 15 уйғур қабила уюшмаси [баку, ҳун, байирғу, тунгро, сижие, чибни, изгил(сиже), басмил (башими), қарлуқ (гэлулу), сир, тардуш, тува, қувурқон, барсук, қирғиз] қайд этилган.

Қадимда У.нинг аксарияти деҳқончилик б-н шуғулланиб, ўтроқ ҳаёт кечирган. Шу сабабли уларда қабилауруғдошлик муносабатлари йўқолиб, яшаган жойлари номи б-н аталиб келган. У.нинг тоғлик ўлкалардаги ва чорвачилик б-н шуғулланган қисми кўчманчи ҳаётга мослашган. Улар 646 й. Шарқий Турк хоқонлиги ҳудудида Уйғур хонлигини тиклаган. УйғурУрхун хоқонлиги (Уйғур хоқонлиги) даврида (744—840) унинг барча фуқаролари «Уйғур» деб, 9-а.да У.нинг Идиқут (Турфон) давлати Хитой манбаларида «Кужу хонлиги» деб номланган. 11-а. да унинг ҳудуди ғарбда Кучар ш.дан Буюк Хитой деворигача чўзилган бўлиб, араб манбаларида «билод Уйғур» ёки «Йуғур»(алМарвазий) деб қайд этилган.

У. мамлакати қад. маданият ўчокларидан ҳисббланади; бу ҳудудда кўплаб қад. давлатлар, шаҳарлар мавжуд бўлган. У. қадимдан турли ёзувлардан (26 та) фойдаланган. Улар 5—6-а.лардан бошлаб махсус уйғур ёзуви ишлата бошлашган. Қад. уйғур мусиқа санъати Хитой мусиқасига катта таъсир кўрсатган. Уйғур халқи мусиқасининг гавҳари бўлган 12 мақом 16-а.да Омоннисохон томонидан тартибга солинган. У. ҳаётида тош, суяк, кумуш, мис ва темирдан турли зебзийнат буюмлари ясаш ривожланган. Улар қадимдан жун, ипак, пахтадан махсус дастгоҳларда мато тўқишган. Мил. бошларида (3а.) улар томонидан ишлаб чиқарилган қоғоз, археологик қазишмалар натижасида топилган қоғоз нусхаларининг энг қад.си ҳисобланади.

Абдулаҳад Хўжаев, Абдухолиқ Айтбоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.