Uyqu
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 44-b. — ziyouz.com
Uyqu — odam va hayvonlarda davriy yuz beradigan fiziologik holat. Bunda fiziologik jarayonlar bir qadar sekinlaşadi va organizmning, çunonçi, markaziy nerv sistemasining iş qobiliyati tiklanişi uçun eng yaxşi şaroitlar yaratiladi. U. har bir insonning zarur hayotiy ehtiyojidir. Inson butun hayotining uçdan biri har keçakunduzda davriy kuzatiladigan U. holatida ötadi.
U. vaktida muskullar tonusi susayadi (uyqudagi odamning köp muskullari böşaşgan böladi), sezuvçanlikning barça turlari — köriş, eşitiş, ta'm biliş, hid seziş, teri sezuvçanligi keskin susayadi. Şartsiz va şartli reflekslar tormozlanadi. Qattiq U.da nafas uyğoqlikdagiga nisbatan ança çuqur, yurak urişi sekin, arterial qon bosimi, töqimalarga qon kelişi, moddalar almaşinuvi, gavda t-rasi past böladi. Bularning barçasi U. holatida miya b-n bir qatorda hujayralar va töqimalar hayot faoliyatini ta'minlovçi hamma içki a'zolarning ham «dam» olişidan dalolat beradi.
Ammo U. hakidagi zamonaviy tasavvurlarga köra, U. faqat dam oliş emas, balki kun böyi olingan turli axborotni qayta işlaş va ertasi kun yana qabul qiliş qobiliyatiga erişiş uçun qaratilgan jarayondir.
Odam astasekin uxlaganda nafas oliş va yurak ritmi pasayadi, köz sekin yumula boşlaydi. Tez uxlab qolganda esa bu harakatlar, odatda, tezlaşadi.
Astasekin uxlab qoliş tungi U.ning 75—80%ini, tez U.ga ketiş esa 20— 25%ini taşkil etadi. Tez va sekin uxlab qolişning navbatlanişi, odatda, soğlom odamlar uçun xosdir va bunda odam özini uyquga qongan hamda bardam his etadi. Tez va sekin uxlaş muddatining özgarişi, sekin uxlaşning yetarli darajada çuqur bölmasligi, tez uxlaş davrida teztez uygonib turiş odam nerv sistemasining turli buzilişlariga olib keladi, uning ruxiy va emotsional holatiga ta'sir körsatadi.
Normal (fiziologik) U.ning davriy keçakunduzlik va davriy faslli (qayvonlarning yozgi va kişki U.si) turlari va bir neça xil patologik (narkotik, letargik va b.), şuningdek, maxsus ta'sirlar oqibatida yuzaga keladigan gipnotik U. farq qilinadi.
U.ning köpinça kuzatiladigan buzilişlariga uyquçanlik (gipersomniya) va uyqusizlik kiradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УЙҚУ — одам ва ҳайвонларда даврий юз берадиган физиологик ҳолат. Бунда физиологик жараёнлар бир қадар секинлашади ва организмнинг, чунончи, марказий нерв системасининг иш қобилияти тикланиши учун энг яхши шароитлар яратилади. У. ҳар бир инсоннинг зарур ҳаётий эҳтиёжидир. Инсон бутун ҳаётининг учдан бири ҳар кечакундузда даврий кузатиладиган У. ҳолатида ўтади.
У. вактида мускуллар тонуси сусаяди (уйқудаги одамнинг кўп мускуллари бўшашган бўлади), сезувчанликнинг барча турлари — кўриш, эшитиш, таъм билиш, ҳид сезиш, тери сезувчанлиги кескин сусаяди. Шартсиз ва шартли рефлекслар тормозланади. Қаттиқ У.да нафас уйғоқликдагига нисбатан анча чуқур, юрак уриши секин, артериал қон босими, тўқималарга қон келиши, моддалар алмашинуви, гавда т-раси паст бўлади. Буларнинг барчаси У. ҳолатида мия б-н бир қаторда ҳужайралар ва тўқималар ҳаёт фаолиятини таъминловчи ҳамма ички аъзоларнинг ҳам «дам» олишидан далолат беради.
Аммо У. ҳакидаги замонавий тасаввурларга кўра, У. фақат дам олиш эмас, балки кун бўйи олинган турли ахборотни қайта ишлаш ва эртаси кун яна қабул қилиш қобилиятига эришиш учун қаратилган жараёндир.
Одам астасекин ухлаганда нафас олиш ва юрак ритми пасаяди, кўз секин юмула бошлайди. Тез ухлаб қолганда эса бу ҳаракатлар, одатда, тезлашади.
Астасекин ухлаб қолиш тунги У.нинг 75—80%ини, тез У.га кетиш эса 20— 25%ини ташкил этади. Тез ва секин ухлаб қолишнинг навбатланиши, одатда, соғлом одамлар учун хосдир ва бунда одам ўзини уйқуга қонган ҳамда бардам ҳис этади. Тез ва секин ухлаш муддатининг ўзгариши, секин ухлашнинг етарли даражада чуқур бўлмаслиги, тез ухлаш даврида тезтез уйгониб туриш одам нерв системасининг турли бузилишларига олиб келади, унинг рухий ва эмоционал ҳолатига таъсир кўрсатади.
Нормал (физиологик) У.нинг даврий кечакундузлик ва даврий фаслли (қайвонларнинг ёзги ва кишки У.си) турлари ва бир неча хил патологик (наркотик, летаргик ва б.), шунингдек, махсус таъсирлар оқибатида юзага келадиган гипнотик У. фарқ қилинади.
У.нинг кўпинча кузатиладиган бузилишларига уйқучанлик (гиперсомния) ва уйқусизлик киради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.