Uyurma harakat

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 215–216-b. — ziyouz.com

Uyurma harakat — sutoqlik yoki gazning kiçik elementlari (zarralari) faqat ilgarilanma harakat qilibgina qolmay biror oniy öq atrofida aylanişidan iborat harakati. Tabiatda uçraydigan va texnikada işlatiladigan suyuklik va gaz okimining köp qismi U.h. qiladi. Trubadagi suvning harakati U.h.ga misoldir. Devor sirtiga suyuqlik yopişişi tufayli uning şu nuktadagi tezligi nolga teng, lekin devor sirtidan uzokdaşgan sari suyuqlik tezligi jadal oşib boradi, şuning uçun yondoş qatlamlarning tezligi birbiridan katta farq qiladi; pastki qatlamning sekinlaşişi va yuqori qatlamning tezlaşişi natijasida zarralar aylana boşlaydi, bu esa, öz navbatida, U.h.ga olib keladi (1rasm). Havoning atmosferadagi uyurmalari köpinça katta ölçamlarga ega bölib, quyun va siklonlar hosil qiladi. Köprik ustunlari orqasida hosil böladigan suv uyurmalari, daryo oqimida hosil böladigan uyurmalar va h.k. bunga misol böla oladi. U.h. miqdori zarra aylanişining burçak tezligi b-n yu ifodalanadi va u zarraning oqimdagi koordinatasiga va vaqtga boğliq. <p vektor berilgan nuktadagi muhit uyurmasi deyiladi; agar oqimning ma'lum qismida S 0 bölsa, oqim uyurmasiz böladi.

Muhitda aylanayotgan zarralar uyurma nayçalar yoki ayrim uyurma qatlamlar hosil qilişi mumkin (2rasm). Suyuqlikning içida uyurma nayçaning boşi va oxiri bölişi mumkin emas, ular tugaşgan bölişi (uyurma xalqa) yoki suyuqlikning çegarasida bölişi mumkin.

Qovuşoq suyuqliklarda işqalaniş kuçi bölişi tufayli hosil bölgan uyurmalar özining jadalligini özgartira borib, astasekin sönadi. Suv va havoda qovuşoqlik kam bölgani uçun uyurmalar nisbatan uzoq vaqt davom etişi mumkin; quyunlarning katta masofadagi boşqa joylarga köçişi bunga misol böladi.

Muhitda jism harakati natijasida paydo böladigan uyurmalar şu jismga ta'sir körsatayotgan kötariş kuçining malum bir qismini va töqnaşuvçi jismga qarşi yönalgan qarşilik kuçi kattaligini belgilaydi. U.h. ni örganiş samolyot qanotlarini, havo parraklarini, turbina parraklarini hisoblaş va loyihalaşda katta ahamiyatga ega.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УЮРМА ҲАРАКАТ — сутоқлик ёки газнинг кичик элементлари (зарралари) фақат илгариланма ҳаракат қилибгина қолмай бирор оний ўқ атрофида айланишидан иборат ҳаракати. Табиатда учрайдиган ва техникада ишлатиладиган суюклик ва газ окимининг кўп қисми У.ҳ. қилади. Трубадаги сувнинг ҳаракати У.ҳ.га мисолдир. Девор сиртига суюқлик ёпишиши туфайли унинг шу нуктадаги тезлиги нолга тенг, лекин девор сиртидан узокдашган сари суюқлик тезлиги жадал ошиб боради, шунинг учун ёндош қатламларнинг тезлиги бирбиридан катта фарқ қилади; пастки қатламнинг секинлашиши ва юқори қатламнинг тезлашиши натижасида зарралар айлана бошлайди, бу эса, ўз навбатида, У.ҳ.га олиб келади (1расм). Ҳавонинг атмосферадаги уюрмалари кўпинча катта ўлчамларга эга бўлиб, қуюн ва циклонлар ҳосил қилади. Кўприк устунлари орқасида ҳосил бўладиган сув уюрмалари, дарё оқимида ҳосил бўладиган уюрмалар ва ҳ.к. бунга мисол бўла олади. У.ҳ. миқдори зарра айланишининг бурчак тезлиги б-н ю ифодаланади ва у зарранинг оқимдаги координатасига ва вақтга боғлиқ. <п вектор берилган нуктадаги муҳит уюрмаси дейилади; агар оқимнинг маълум қисмида S 0 бўлса, оқим уюрмасиз бўлади.

Муҳитда айланаётган зарралар уюрма найчалар ёки айрим уюрма қатламлар ҳосил қилиши мумкин (2расм). Суюқликнинг ичида уюрма найчанинг боши ва охири бўлиши мумкин эмас, улар тугашган бўлиши (уюрма халқа) ёки суюқликнинг чегарасида бўлиши мумкин.

Қовушоқ суюқликларда ишқаланиш кучи бўлиши туфайли ҳосил бўлган уюрмалар ўзининг жадаллигини ўзгартира бориб, астасекин сўнади. Сув ва ҳавода қовушоқлик кам бўлгани учун уюрмалар нисбатан узоқ вақт давом этиши мумкин; қуюнларнинг катта масофадаги бошқа жойларга кўчиши бунга мисол бўлади.

Муҳитда жисм ҳаракати натижасида пайдо бўладиган уюрмалар шу жисмга таъсир кўрсатаётган кўтариш кучининг маьлум бир қисмини ва тўқнашувчи жисмга қарши йўналган қаршилик кучи катталигини белгилайди. У.ҳ. ни ўрганиш самолёт қанотларини, ҳаво парракларини, турбина парракларини ҳисоблаш ва лойиҳалашда катта аҳамиятга эга.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.