Uzlar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 28–29-b. — ziyouz.com
Uzlar — qad. turkiy qavm. 7—8- a.larda Yettisuv va Sirdaryoning örta oqimlarida yaşab, Turk xokonligi va Qarluqlar davlati tarkibida bölişgan. Ularning bir qismi ğarbga siljib, 8-a. ning oxirida Orol dengizining jan. şarqiy hududlariga borib örnaşgan va öğuzlar tasarrufida bölib kelgan. Öğuzlarga tobe bölişni xohlamaganlari Orol dengizining şim.şarqiy mintaqalariga (Ili va Emba daryolari oraliği) borib örnaşgan. 8-a.ning 60-y. larida öğuzlar U.ga hujum qilib, Sirdaryo va Orol dengizi voxalarini egallab, U.ning bir qismini böysundirgan. 9-a. ning oxiri — 10-a.ning boşlarida U. siyosiy hayotga faol aralaşib ketgan. U. qaqidagi ma'lumotlar 10-a.ning arab geofafi Mas'udiy, 11-a. arman tarixçisi Matvey Edisskiyning asarlarida tilga olingan. U. Kaspiy dengizining şim.da yaşovçi xazarlar b-n ittifoq bölib, Volga va Ural daryolari oraliğida joylaşgan bijanaklar va qanğlilarga hujum qilişgan va bu yerlarni bosib olişgan.
U. 11-a.ning 30-y.larida Dnepr va Dunay daryolari oraliğiga borib joylaşgan. Bu hududni 1060 y. Rus knyazlari birlaşib egallaganlar, natijada U.ning asosiy qismi ğarbga — «Muqaddas Rim imperiyasi» yerlariga köçgan (yunon tarixçilarining ma'lumotlariga kura, U. soni 600 ming kişiga yetgan), kiçik bir qismi esa, Kiçik Osiyoga, Usmonli turklarga qöşilib singib ketgan. Keyinçalik U.ning bir qismi yana ham ğarbga siljib, Jan. Rus çöllari orqali Ğarbiy Yevropa (Yunoniston va Vengriya) ga ötib ketganlar. U.ning keyingi avlodlari — gagauzlar hozir ham Moldaviya, Ruminiya va Vengriyada yaşaydi. U.ning Jan. Rus çöllari va Daşti Qipçoqda qolgan guruxlari qipçoqlar tarkibiga kirgan. 15—18-a.lar davomida Daşti Qipçoqdagi U. Özbekiston hududiga kelişgan. Ular ötrokdaşiş jarayonvda öz uruğqabila nomlarini unutib, özbek xalqi tarkibiga singib ketganlar. Kiçik bir guruhi esa 20-a.ning boşlarigaça özlarining etnik nomlarini sakdab qolganlar. U., asosan, çorvaçilik b-n şuğullangan, keyinçalik dehqonçilik ham ularning maşğulotiga aylangan. U.ning avlodlari, asosan, Zarafşon vohasining örta oqimlarida — Payariq tumani (qora uz)da, Navoiy tumani, Nurobod tumanining «Ulus» xöjaligida yaşaydi. U.ning katta qismi Qarşi çölidagi Kökdala, Harduri, Taloqtepa, Olatön, Ötamali, Sufi, Xuşaxali, Moylijar, Şörbozor va b. qişloklarda yaşaydi.
Ad.: Şoniyozov K., Özbek xalqining şakllaniş jarayoni, T., 2001.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УЗЛАР — қад. туркий қавм. 7—8- а.ларда Еттисув ва Сирдарёнинг ўрта оқимларида яшаб, Турк хоконлиги ва Қарлуқлар давлати таркибида бўлишган. Уларнинг бир қисми ғарбга силжиб, 8-а. нинг охирида Орол денгизининг жан. шарқий ҳудудларига бориб ўрнашган ва ўғузлар тасарруфида бўлиб келган. Ўғузларга тобе бўлишни хоҳламаганлари Орол денгизининг шим.шарқий минтақаларига (Или ва Эмба дарёлари оралиғи) бориб ўрнашган. 8-а.нинг 60-й. ларида ўғузлар У.га ҳужум қилиб, Сирдарё ва Орол денгизи вохаларини эгаллаб, У.нинг бир қисмини бўйсундирган. 9-а. нинг охири — 10-а.нинг бошларида У. сиёсий ҳаётга фаол аралашиб кетган. У. қақидаги маълумотлар 10-а.нинг араб геофафи Масъудий, 11-а. арман тарихчиси Матвей Эдисскийнинг асарларида тилга олинган. У. Каспий денгизининг шим.да яшовчи хазарлар б-н иттифоқ бўлиб, Волга ва Урал дарёлари оралиғида жойлашган бижанаклар ва қанғлиларга ҳужум қилишган ва бу ерларни босиб олишган.
У. 11-а.нинг 30-й.ларида Днепр ва Дунай дарёлари оралиғига бориб жойлашган. Бу ҳудудни 1060 й. Русь князлари бирлашиб эгаллаганлар, натижада У.нинг асосий қисми ғарбга — «Муқаддас Рим империяси» ерларига кўчган (юнон тарихчиларининг маълумотларига кура, У. сони 600 минг кишига етган), кичик бир қисми эса, Кичик Осиёга, Усмонли туркларга қўшилиб сингиб кетган. Кейинчалик У.нинг бир қисми яна ҳам ғарбга силжиб, Жан. Русь чўллари орқали Ғарбий Европа (Юнонистон ва Венгрия) га ўтиб кетганлар. У.нинг кейинги авлодлари — гагаузлар ҳозир ҳам Молдавия, Руминия ва Венгрияда яшайди. У.нинг Жан. Русь чўллари ва Дашти Қипчоқда қолган гурухлари қипчоқлар таркибига кирган. 15—18-а.лар давомида Дашти Қипчоқдаги У. Ўзбекистон ҳудудига келишган. Улар ўтрокдашиш жараёнвда ўз уруғқабила номларини унутиб, ўзбек халқи таркибига сингиб кетганлар. Кичик бир гуруҳи эса 20-а.нинг бошларигача ўзларининг этник номларини сакдаб қолганлар. У., асосан, чорвачилик б-н шуғулланган, кейинчалик деҳқончилик ҳам уларнинг машғулотига айланган. У.нинг авлодлари, асосан, Зарафшон воҳасининг ўрта оқимларида — Пайариқ тумани (қора уз)да, Навоий тумани, Нуробод туманининг «Улус» хўжалигида яшайди. У.нинг катта қисми Қарши чўлидаги Кўкдала, Ҳардури, Талоқтепа, Олатўн, Ўтамали, Суфи, Хушахали, Мойлижар, Шўрбозор ва б. қишлокларда яшайди.
Ад.: Шониёзов К., Ўзбек халқининг шаклланиш жараёни, Т., 2001.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.