Uzoqni ölçagiç

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 32-b. — ziyouz.com

Uzoqni ölçagiç bir obyekt (punkt) b-n ikkinçi obyekt (punkt) orasidagi masofani ölçaş uçun möljallangan asbob. Iş tamoyiliga köra, geometrik va fizikaviy turlarga bölinadi. Geometrik U. ö.da ölçaş teng yonli uçburçak (ABC) ning balandligi (I) ni ölçaşga asoslanadi. Buning uçun uçburçakning AV tomoni (baza) uzunligi (/), şu tomon qarşisida yotgan burçak (rh radian) ma'lum bölişi lozim (h=l/$). Bu qiymatlardan biri (/ yoki (3) özgarmas yoki özgaruvçan (ölçanadigan) böladi. Şu alomati böyiça U. ö. özgarmas burçakli yoki özgarmas bazali turlarga bölinadi.

Obyektni kuzatiş zonasida ikkita parallel tola bölgan kuzatuv trubasidan iborat tolali U.ö.da burçak özgarmas hisoblanadi. Köpçilik geodeziya asboblari (nivelirlar, teodolitlar va b.) tolali U. ö. bilan ta'minlangan. Ança murakkab optik U.ö.lar xususiy özgarmas bazaga ega böladi. Ular 2 guruhga: monokulyar va binokulyar (stereoskopik) guruhlarga bölinadi.

Fizikaviy U.ö.ning yoruğlik, radio va akustik turlari bor. Ularning işi yoruğlik, tovuş yoki akustik signallarning obyektga boribqaytişi uçun sarflangan vaqtni ölçab masofani aniklaşga asoslangan. Bunda yoruğlik va tovuş tezligi özgarmas hisoblanadi. Bunday U.ö.lar kosmonavtikada, okean va dengizlar tubida masofalarni ölçaşda ham qöllanadi. Mac, «Lunoxod1» ga lazerli yoruğlik U.ö. örnatilgan (1970). U Oygaça bölgan masofa (385000 km) ni bir neça metr aniqlikda ölçaşga imkon bergan. «Venera7» sayyoralararo avtomatik st-yasining parvozi paytida (1970) Yer b-n Venera orasidagi masofa (60 mln. km dan uzok.) 1 km aniqlikda ölçangan.

1. Geometrik uzokni ölçagiç sxemasi: AV — ba'za, /}— parallaktik burçak; h — ölçanadigan masofa. 2. Monokulyar uzoqni ölçagiç; V{ va B2 — qaytargiçlar; O, va O2 — tasvir hosil qiladigan optik tizimlar; S — maxsus qaytargiç (prizma); Ğ— fokal tekislik; Ok— okulyar; a va 6— okulyarda körinadigan tasvirlar.

U.ö. muhandislik geodeziyasida (t.y. qurilişida, gidroinşootlar qurişda, elektr uzatiş liniyalari ötkaziş va b.da), topografik syomkalarda, harbiy işda (nişongaça masofani ölçaşda), navigatsiyada, astronomik tadqiqotlarda, fotografiyada, kosmonavtika va okeanşunoslikda keng qöllanadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УЗОҚНИ ЎЛЧАГИЧ бир объект (пункт) б-н иккинчи объект (пункт) орасидаги масофани ўлчаш учун мўлжалланган асбоб. Иш тамойилига кўра, геометрик ва физикавий турларга бўлинади. Геометрик У. ў.да ўлчаш тенг ёнли учбурчак (ABC) нинг баландлиги (И) ни ўлчашга асосланади. Бунинг учун учбурчакнинг АВ томони (база) узунлиги (/), шу томон қаршисида ётган бурчак (рҳ радиан) маълум бўлиши лозим (h=l/$). Бу қийматлардан бири (/ ёки (3) ўзгармас ёки ўзгарувчан (ўлчанадиган) бўлади. Шу аломати бўйича У. ў. ўзгармас бурчакли ёки ўзгармас базали турларга бўлинади.

Объектни кузатиш зонасида иккита параллел тола бўлган кузатув трубасидан иборат толали У.ў.да бурчак ўзгармас ҳисобланади. Кўпчилик геодезия асбоблари (нивелирлар, теодолитлар ва б.) толали У. ў. билан таъминланган. Анча мураккаб оптик У.ў.лар хусусий ўзгармас базага эга бўлади. Улар 2 гуруҳга: монокуляр ва бинокуляр (стереоскопик) гуруҳларга бўлинади.

Физикавий У.ў.нинг ёруғлик, радио ва акустик турлари бор. Уларнинг иши ёруғлик, товуш ёки акустик сигналларнинг объектга борибқайтиши учун сарфланган вақтни ўлчаб масофани аниклашга асосланган. Бунда ёруғлик ва товуш тезлиги ўзгармас ҳисобланади. Бундай У.ў.лар космонавтикада, океан ва денгизлар тубида масофаларни ўлчашда ҳам қўлланади. Mac, «Луноход1» га лазерли ёруғлик У.ў. ўрнатилган (1970). У Ойгача бўлган масофа (385000 км) ни бир неча метр аниқликда ўлчашга имкон берган. «Венера7» сайёралараро автоматик ст-ясининг парвози пайтида (1970) Ер б-н Венера орасидаги масофа (60 млн. км дан узок.) 1 км аниқликда ўлчанган.

1. Геометрик узокни ўлчагич схемаси: АВ — баъза, /}— параллактик бурчак; h — ўлчанадиган масофа. 2. Монокуляр узоқни ўлчагич; В{ ва В2 — қайтаргичлар; О, ва О2 — тасвир ҳосил қиладиган оптик тизимлар; С — махсус қайтаргич (призма); Ғ— фокал текислик; Ок— окуляр; а ва 6— окулярда кўринадиган тасвирлар.

У.ў. муҳандислик геодезиясида (т.й. қурилишида, гидроиншоотлар қуришда, электр узатиш линиялари ўтказиш ва б.да), топографик съёмкаларда, ҳарбий ишда (нишонгача масофани ўлчашда), навигацияда, астрономик тадқиқотларда, фотографияда, космонавтика ва океаншуносликда кенг қўлланади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.