Uzumçilik
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 34–35-b. — ziyouz.com
Uzumçilik — 1) boğdorçilikning tok östiriş va uzum yetiştiriş b-n şuğullanadigan tarmoği. U. aholini yangi uzum, mayiz bn, vinoçilik, konserva sanoatlarini xom aşyo b-n ta'minlaydi. U.ning 4 ta asosiy yönalişi: xöraki uzum yetiştiriş, mayiz quritiş, texnik maqsadlarda uzum yetiştiriş (konserva mahsulotlari, şarbatlar, konsentratlar tayyorlaş), vinoçilik (xom aşyo tayyorlaş) sohalari mavjud.
U. boğdorçilikning eng köhna tarmoqlaridan biri bölib, hoz. davrda ham köpgina mamlakatlarning xalq xöjaligida salmoqli örinni egallaydi. Jahonda 84 mamlakatda uzum yetiştiriladi. Tokzorlar maydoni böyiça eng oldingi örinlarda Ispaniya (1 mln. 200 ming ga), Italiya (871 ming ga), Fransiya (870 ming ga), Turkiya (560 ming ga), Portugaliya (252 ming ga), AQŞ (Kaliforniya ştati, 357 ming ga), Ruminiya (250 ming ga), Eron (260 ming ga), Xitoy (243 ming ga), MDH mamlakatlari içida Moldova (154 ming ga) turadi. Jahon böyiça tokzorlar mayd. 7,4 mln. ga, örtaça hosildorlik 81,7 s/ga. 1999 y.da 60,7 mln. t dan kögtroq uzum yetiştirildi, 29,9 mln. t vino, 1,3 mln. t mayiz tayyorlandi. Eng köp mayiz AQŞ, Eron, Turkiyada tayyorlandi.
Örta Osiyo, xususan, Özbekistonda U. uzok, tarixga ega. Mil. av. 4-a.larda ham tok ekilgani ma'lum. Uzok, yillar davomida Örta Osiyo xalq seleksiyasida juda qimmatli xöjalik belgilariga ega bölgan yuzlab navlar yaratilgan. Örta Osiyoning deyarli barça dehqonlik mintaqalarida, ayniqsa, Farğona va Zarafşon vodiylarida, Toşkent, Xorazm, Qaşqadaryo vohalarida köp ekilgan. Lekin möğullar istilosi davrida bogdorçilik tanazzulga yuz tutgan. U. faqat 15-a.ga kelib qayta rivojlana boşladi. Özbekistonda U.ning rivojlanişida Rossiya boğdorçilik jamiyatining Turkiston bölimi muhim rol öynadi. Bölim uzumning mahalliy şaroitga moye keladigan eng yaxşi navlarini örganib tavsiya etiş, tegişli navlarni boşqa mintaqalar (Qrim, Moldova, Zakavkazye) dan olib keliş işlarini taşkil qildi. Keyinçalik şu bölim asosida Turkiston uzumçilik va vinoçilik qömitasi taşkil etildi. Qömita uzumçilik va vinoçilikni_ ilmiy asosda rivojlantiriş (kasalliklarga, zararkunandalarga qarşi kuraş), uning agrotexnika usullarini işlab çiqiş b-n şugullandi.
20-a. boşlarida Özbekiston hududida 30,6 ming ga tokzor bor edi. 20-y.larning 2yarmidan ixtisoslaştirilgan boğdorçilik va uzumçilik davlat xöjaliklari taşkil etila boşladi, tog va toğ etaklari mintakalarida ham bu tarmoqqa jiddiy e'tibor beriladigan böldi. 50-y.lar oxiri — 60-y.lardan 2500—3000 ga bog va tokzorlarga ega bölgan agrokombinatlar taşkil etildi.
U. sohasidagi ilmiy tadqiqot va amaliyot işlari 1948 y.da taşkil etilgan hoz. Boğdorçşşk, uzumçilik va vinoçilik institutida olib borildi va U.ning nazariy va amaliy masalalari, kişmiş navlarining hosildorligi hamda ğujum körinişi sifatini oşirişda östiruvçi moddalar ta'siri (mas, gibberellin) örganildi, tog va toğ oldi şağalli yerlarda, Mirzaçöl va Farğona vodiysida uzumzorlar barpo qiliş uslubi işlab çiqildi. Int.ning Samarkand filialida 100 ga maydonda uzumning 105 navi östiriladigan tajriba maydoni taşkil qilindi, Özbekistonda ekiladigan toklarning botanik kolleksiyasi yaratildi.
Boğdorçilik, uzumçilik va vinoçilik ilmiy tadqiqot in-tida hamda uning viloyatlardagi filiallarida, Butunittifoq ösimlikşunoslik inti Örta Osiyo filialida uzumning Özbekiston muskati, Ğalaba, Oktyabr, VIR1, Xişrov kişmişi, Samarkand kişmişi, Jörauzum, Tarnoye, Rizamat va önlab navlari yaratildi. Bu işlarda akad. M. Mirzayev, A. M. Negrul, M. S. Juravel, A. V. Ribakov, V. I. Gorbaç, Yu. M. Javakyans va b. uzumşunos olimlarning, R. Musamuhamedov kabi xalq seleksionerlarining hissasi katta böldi.
Hoz. Özbekiston U.da 120 ming ga tokzor mavjud. Uning 70% dan köproği Samarqand, Surxondaryo, Toşkent, Xorazm, Buxoro viloyatlarida joylaşgan. Hosil beradiganlari 98,8 ming ga, örtaça hosildorligi 63,1 s/g (2003). Respublikada U. maydonlarini kengaytiriş, hosildorligini oşiriş, jahon bozori talablariga moye maxsulotlar yetiştirişga e'tibor berilmokda. U. yönalişida juda köp fermer xöjaliklari faoliyat körsatadi. Bu yönalişda «Özmevasabzavotuzumsanoat» xolding kompaniyasi, «Mevasabzavot» uyuşmasi kabi soha taşkilotlari katta işlarni amalga oşirmokdalar.
2) Tokning biologik xususiyatlari va östiriş usullarini örganadigan fan (ösimlikşunoslikning bölimi).
Toşkent viloyati. Parkent tumanidagi Zarkent şirkat xöjaligi uzumzorlari. Umumiy va xususiy U. ka bölinadi. Umumiy U. — tok biologiyasi, ekologiyasi, agrotexnikasini örganadi; xususiy U. — turli tuproqiklim şaroitida, i.ç. yönalişiga qarab, tok agrotexnikasini işlab çiqadi; ampelografiya, tok seleksiyasi bölimlaridan iborat.
Ad.: Ribakov A. A., Gorbaç V. I. vab., Özbekiston uzumçiligi, T., 1969; Djavakyans Yu. M., Gorbaç V. I., Vinograd Uzbekistana, T., 2001.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УЗУМЧИЛИК — 1) боғдорчиликнинг ток ўстириш ва узум етиштириш б-н шуғулланадиган тармоғи. У. аҳолини янги узум, майиз бн, виночилик, консерва саноатларини хом ашё б-н таъминлайди. У.нинг 4 та асосий йўналиши: хўраки узум етиштириш, майиз қуритиш, техник мақсадларда узум етиштириш (консерва маҳсулотлари, шарбатлар, концентратлар тайёрлаш), виночилик (хом ашё тайёрлаш) соҳалари мавжуд.
У. боғдорчиликнинг энг кўҳна тармоқларидан бири бўлиб, ҳоз. даврда ҳам кўпгина мамлакатларнинг халқ хўжалигида салмоқли ўринни эгаллайди. Жаҳонда 84 мамлакатда узум етиштирилади. Токзорлар майдони бўйича энг олдинги ўринларда Испания (1 млн. 200 минг га), Италия (871 минг га), Франция (870 минг га), Туркия (560 минг га), Португалия (252 минг га), АҚШ (Калифорния штати, 357 минг га), Руминия (250 минг га), Эрон (260 минг га), Хитой (243 минг га), МДҲ мамлакатлари ичида Молдова (154 минг га) туради. Жаҳон бўйича токзорлар майд. 7,4 млн. га, ўртача ҳосилдорлик 81,7 ц/га. 1999 й.да 60,7 млн. т дан кўгтроқ узум етиштирилди, 29,9 млн. т вино, 1,3 млн. т майиз тайёрланди. Энг кўп майиз АҚШ, Эрон, Туркияда тайёрланди.
Ўрта Осиё, хусусан, Ўзбекистонда У. узок, тарихга эга. Мил. ав. 4-а.ларда ҳам ток экилгани маълум. Узок, йиллар давомида Ўрта Осиё халқ селекциясида жуда қимматли хўжалик белгиларига эга бўлган юзлаб навлар яратилган. Ўрта Осиёнинг деярли барча деҳқонлик минтақаларида, айниқса, Фарғона ва Зарафшон водийларида, Тошкент, Хоразм, Қашқадарё воҳаларида кўп экилган. Лекин мўғуллар истилоси даврида богдорчилик таназзулга юз тутган. У. фақат 15-а.га келиб қайта ривожлана бошлади. Ўзбекистонда У.нинг ривожланишида Россия боғдорчилик жамиятининг Туркистон бўлими муҳим роль ўйнади. Бўлим узумнинг маҳаллий шароитга мое келадиган энг яхши навларини ўрганиб тавсия этиш, тегишли навларни бошқа минтақалар (Қрим, Молдова, Закавказье) дан олиб келиш ишларини ташкил қилди. Кейинчалик шу бўлим асосида Туркистон узумчилик ва виночилик қўмитаси ташкил этилди. Қўмита узумчилик ва виночиликни_ илмий асосда ривожлантириш (касалликларга, зараркунандаларга қарши кураш), унинг агротехника усулларини ишлаб чиқиш б-н шугулланди.
20-а. бошларида Ўзбекистон ҳудудида 30,6 минг га токзор бор эди. 20-й.ларнинг 2ярмидан ихтисослаштирилган боғдорчилик ва узумчилик давлат хўжаликлари ташкил этила бошлади, тог ва тоғ этаклари минтакаларида ҳам бу тармоққа жиддий эътибор бериладиган бўлди. 50-й.лар охири — 60-й.лардан 2500—3000 га бог ва токзорларга эга бўлган агрокомбинатлар ташкил этилди.
У. соҳасидаги илмий тадқиқот ва амалиёт ишлари 1948 й.да ташкил этилган ҳоз. Боғдорчшшк, узумчилик ва виночилик институтида олиб борилди ва У.нинг назарий ва амалий масалалари, кишмиш навларининг ҳосилдорлиги ҳамда ғужум кўриниши сифатини оширишда ўстирувчи моддалар таъсири (мас, гиббереллин) ўрганилди, тог ва тоғ олди шағалли ерларда, Мирзачўл ва Фарғона водийсида узумзорлар барпо қилиш услуби ишлаб чиқилди. Инт.нинг Самарканд филиалида 100 га майдонда узумнинг 105 нави ўстириладиган тажриба майдони ташкил қилинди, Ўзбекистонда экиладиган токларнинг ботаник коллекцияси яратилди.
Боғдорчилик, узумчилик ва виночилик илмий тадқиқот ин-тида ҳамда унинг вилоятлардаги филиалларида, Бутуниттифоқ ўсимликшунослик инти Ўрта Осиё филиалида узумнинг Ўзбекистон мускати, Ғалаба, Октябрь, ВИР1, Хишров кишмиши, Самарканд кишмиши, Жўраузум, Тарное, Ризамат ва ўнлаб навлари яратилди. Бу ишларда акад. М. Мирзаев, А. М. Негруль, М. С. Журавель, А. В. Рыбаков, В. И. Горбач, Ю. М. Жавакянц ва б. узумшунос олимларнинг, Р. Мусамуҳамедов каби халқ селекционерларининг ҳиссаси катта бўлди.
Ҳоз. Ўзбекистон У.да 120 минг га токзор мавжуд. Унинг 70% дан кўпроғи Самарқанд, Сурхондарё, Тошкент, Хоразм, Бухоро вилоятларида жойлашган. Ҳосил берадиганлари 98,8 минг га, ўртача ҳосилдорлиги 63,1 ц/г (2003). Республикада У. майдонларини кенгайтириш, ҳосилдорлигини ошириш, жаҳон бозори талабларига мое махсулотлар етиштиришга эътибор берилмокда. У. йўналишида жуда кўп фермер хўжаликлари фаолият кўрсатади. Бу йўналишда «Ўзмевасабзавотузумсаноат» холдинг компанияси, «Мевасабзавот» уюшмаси каби соҳа ташкилотлари катта ишларни амалга оширмокдалар.
2) Токнинг биологик хусусиятлари ва ўстириш усулларини ўрганадиган фан (ўсимликшуносликнинг бўлими).
Тошкент вилояти. Паркент туманидаги Заркент ширкат хўжалиги узумзорлари. Умумий ва хусусий У. ка бўлинади. Умумий У. — ток биологияси, экологияси, агротехникасини ўрганади; хусусий У. — турли тупроқиклим шароитида, и.ч. йўналишига қараб, ток агротехникасини ишлаб чиқади; ампелография, ток селекцияси бўлимларидан иборат.
Ад.: Рибаков А. А., Горбач В. И. ваб., Ўзбекистон узумчилиги, Т., 1969; Джавакянц Ю. М., Горбач В. И., Виноград Узбекистана, Т., 2001.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.