Uzunqir
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 39-b. — ziyouz.com
Uzunqir — şahar xarobasi. Zarafşon tizmasidan boş olgan Şörobsoy böyida (Kitob tumani) joylaşgan. 1981 y.da ToşDU Örta Osiyo arxeologiya kafedrasi ekspeditsiyasi xodimlari tomonidan topib tekşirilgan. U. örnida mil. av. 8—7-a.larda qad. manzilgoh bölgan. Mil. av. 7—6-a.larda 70 ga maydonni egallagan. U. Kitob— Şa!xrisabz vohasining iqtisodiy va ma'muriy markaziga aylangan. U.dan Taxtakrraça dovoni orqali qad. Samarkand (Marokanda)gaça bölgan masofa 70 km ni taşkil qilgan. Şahar Marokanda—Baqtra karvon yöli böyida joylaşib muhim savdosotiq va hunarmandçilik ahamiyatiga ega bölgan. U. içki qal'a va şahar hududidan iborat. Yodgorlikning jan.garbiy tomonida uz. 450 m mudofaa devorining xarobalari saqlanib qolgan. Devor ham ğiştdan qurilgan töğri burçakli burjlarga, burjli xonalarga va jangovar şinaklarga ega. U. — Özbekiston hududida ilk şaharsozlik tuzilmasining şakllanişi namunasi. Uning yirik ötroq dehqonçilik vohasining markazi sifatida qörğonqarorgohi, guzarlari bölgan. U. topilmalari — sopol idişlar, jezdan va temirdan işlangan mehnat va harbiy qurollari şaharda hunarmandçilik kasbi yuqori darajada taraqqiy etganligidan dalolat beradi. Şörobsoy vohasidan topilgan madaniy ösimliklar (arpa, buğdoy), turli uzum navlari uruğlari bu yerda dehqonçilik va boğdorçilikning taraqqiy etganligidan dalolatdir. Bu davrda kanal, arikdar, qaziş, daryolardan suv çiqariş, yangi ekin maydonlarini özlaştiriş va sugoriş işlari keng yölga qöyilgan. Dehqonlar atrofi devor b-n öralgan qörğonli uylarda va qişloqlarda yaşaşgan.
Arxeologlar KitobŞahrisabz vohasiga, umuman Qaşqadaryo viloyatining toğ oldi şarqiy qismiga «Avesto»da keltirilgan Gava, Gau, Gava Suğdda (suğdiylar yaşaydigan makon, «Suğd makoni») tuşunçasi tegişli bölganligini taxmin qiladilar. Uşbu sözning özi Qaşqadaryoning şarqiy qismidagi köpgina zamonaviy atamalarda saklanib qolgan. Mil. av. 7—6-a.larda Gava Suğdi viloyati Navtaka deb atalgan. Navtaka viloyati Zarafşon tizmasidan boşlanib Öradaryo vohasigaça bölgan yerlarni öz içiga olgan. Viloyat markazi. U. qal'asi bölgan. Mil. av. 3—2-a.larda viloyat markazi U.dan Kitob ş. örnida asos solingan Yangi şaharga köçadi. Yozma manbalarda Suse deb atalgan bu nom «Suğda», «Suğud», ya'ni Suğdiyona tuşunçalaridan kelib çiqqan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УЗУНҚИР — шаҳар харобаси. Зарафшон тизмасидан бош олган Шўробсой бўйида (Китоб тумани) жойлашган. 1981 й.да ТошДУ Ўрта Осиё археология кафедраси экспедицияси ходимлари томонидан топиб текширилган. У. ўрнида мил. ав. 8—7-а.ларда қад. манзилгоҳ бўлган. Мил. ав. 7—6-а.ларда 70 га майдонни эгаллаган. У. Китоб— Ша!хрисабз воҳасининг иқтисодий ва маъмурий марказига айланган. У.дан Тахтакррача довони орқали қад. Самарканд (Мароканда)гача бўлган масофа 70 км ни ташкил қилган. Шаҳар Мароканда—Бақтра карвон йўли бўйида жойлашиб муҳим савдосотиқ ва ҳунармандчилик аҳамиятига эга бўлган. У. ички қалъа ва шаҳар ҳудудидан иборат. Ёдгорликнинг жан.гарбий томонида уз. 450 м мудофаа деворининг харобалари сақланиб қолган. Девор ҳам ғиштдан қурилган тўғри бурчакли буржларга, буржли хоналарга ва жанговар шинакларга эга. У. — Ўзбекистон ҳудудида илк шаҳарсозлик тузилмасининг шаклланиши намунаси. Унинг йирик ўтроқ деҳқончилик воҳасининг маркази сифатида қўрғонқароргоҳи, гузарлари бўлган. У. топилмалари — сопол идишлар, жездан ва темирдан ишланган меҳнат ва ҳарбий қуроллари шаҳарда ҳунармандчилик касби юқори даражада тараққий этганлигидан далолат беради. Шўробсой воҳасидан топилган маданий ўсимликлар (арпа, буғдой), турли узум навлари уруғлари бу ерда деҳқончилик ва боғдорчиликнинг тараққий этганлигидан далолатдир. Бу даврда канал, арикдар, қазиш, дарёлардан сув чиқариш, янги экин майдонларини ўзлаштириш ва сугориш ишлари кенг йўлга қўйилган. Деҳқонлар атрофи девор б-н ўралган қўрғонли уйларда ва қишлоқларда яшашган.
Археологлар КитобШаҳрисабз воҳасига, умуман Қашқадарё вилоятининг тоғ олди шарқий қисмига «Авесто»да келтирилган Гава, Гау, Гава Суғдда (суғдийлар яшайдиган макон, «Суғд макони») тушунчаси тегишли бўлганлигини тахмин қиладилар. Ушбу сўзнинг ўзи Қашқадарёнинг шарқий қисмидаги кўпгина замонавий атамаларда сакланиб қолган. Мил. ав. 7—6-а.ларда Гава Суғди вилояти Навтака деб аталган. Навтака вилояти Зарафшон тизмасидан бошланиб Ўрадарё воҳасигача бўлган ерларни ўз ичига олган. Вилоят маркази. У. қалъаси бўлган. Мил. ав. 3—2-а.ларда вилоят маркази У.дан Китоб ш. ўрнида асос солинган Янги шаҳарга кўчади. Ёзма манбаларда Сусе деб аталган бу ном «Суғда», «Суғуд», яъни Суғдиёна тушунчаларидан келиб чиққан.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.