Vabo
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 1–3-b. — ziyouz.com
Vabo (cholera) — ingiçka içakning zararlanişi, intoksikatsiya, umumiy ahvolning oğirlaşuvi va organizmning suvsizlanişi b-n davom etadigan ötkir infeksion kasallik; öta xavfli içak kasalliklaridan. V. dastlab (1816) Hindistonda — Gang daryosi vodiysida paydo bölgan; u yerda turmuş şaroiti oğir bölganligi uçun aholining bir qismi boşqa davlatlarga keta boşlaydi. Natijada V. Yevropaga, keyinçalik butun dunyoga, çunonçi Birma (1819), Yava va Borneo o. lari, Xitoy (1820), Eron (1821), Yaponiya hamda Rossiyaga (1822) tarqaladi. 1823— 1925 y. larda Rossiyada V. epidemiyasi 55 marta qayd qilingan. Turkiston ölkasiga V., asosan, Afğoniston va Erondan ötgan.V. ning klassik V. va El-Tor V. si degan 2 turi bor. Şunga köra, V. mikrobi (vibrion deb ataladi) klassik V. vibrioni va El-Tor vibrioni deb ataladigan ikki xilga ajratiladi. Klassik V. vibrionini 1883 y. R Kox, El-Tor V. vibrionini esa 1906 y. Sinay ya. o. da Gotşlix topgan. V. vibrioni salgina bukilgan va ikki uçi yumaloqlangan tayoqça bölib, böyi 1,5—4 mk va eni 0,2—0,4 mk. V. vibrioni daryo suvida 18 kundan 5 oygaça, muzda bir neça oy, ariqlarda bir neça kun, dengiz suvida ikki hafta, sovuq vaqtda najasda bir neça oy, axlat çuqurlarida 3 oygaça, içki kiyimlarda 2 oy, qum tuproqda bir neça oy, suv havzalarida 15—30 kun, sut va yoğda bir oygaça, kartoşkada 2 haftagaça, höl mevada bir neça kungaça, pivoda 3 soatdan 5 kungaça tirik turadi. Dezinfeksiyalovçi moddalar vibrionni tez öldiradi. Suv qaynatilganda ham vibrion tez öladi. 1960 y. gaça bölib ötgan V. epidemiyalarining deyarli hammasi (aniqroq aytganda 6 pandemiyasi) ga klassik V. vibrioni sabab bölgan.
Klassik V. oğir utib, bemor yotib qoladi, kasallik belgilari (tez-tez iç ketişi, qusiş, şuning natijasida organizmning suvsizlanişi, şuningdek t-ra pasayişi, muskullarning tirişişi va intoksikatsiyaning boşqa belgilari, yurak urişining susayişi va ş. k.) aksari röyirost körinadi, şunga köra kasallik V. boşlanişi b-noq tez aniqlanganida, V. ning tarqalişi çeklanadi. El-Tor V. si esa aksari yengil ötadi. V. belgilari bölmagani holda vibrionlarni taşib yuradigan kişilar köproq uçraydi, şu bois El-Tor V. sini aniqlaş klassik V. ni aniqlaşga nisbatan qiyinroq, şuning uçun El-Tor V. sining bir mamlakatdan ikkinçi mamlakatga ötiş va keng tarqaliş imkoniyatlari katta.
V. vibrioni bemorning axlati, qusuği, ba'zan siydigi b-n taşqariga çiqadi. Vibrionlar tuşgan suv va oziqovqatni iste'mol qiliş natijasida V. yuqadi. Me'da şirasi vibrionlarni öldiradi, ammo suv köp içilganda yoki me'da şirasi kamroq bölganda vibrionlar me'dadan ingiçka içakka ötib, kupayadi. Vibrionlarni paşşa ham tarqatadi. Paşşa axlatga qönganda vibrionlarni qorniga va oyoklariga ilaştirib olib, oziq-ovqatga va içimlik suvga yuqtirişi mumkin. Bemorni parvariş qiluvçilar va vibrion taşuvçilar (organizmida V. vibrionlari bölsa-da, oğrimayotgan kişilar) ham kasallik tarqalişiga sabab böla oladi. V. yuvuqsiz qöl, kir kiyim-boş va parvariş buyumlari orqali ham yuqadi. V. vibrionlari tuşgan suvni iste'mol qiliş natijasida kelib çiqqan V. epidemiyalari qisqa vaqtda köp aholini kasallantiradi. El-Tor V. si asosan şu yul b-n tarqaladi (ayniqsa qişloq joylarda). Tabiiy şaroit (yozning juda issiq kelişi) va aholi migratsiyasi (dengiz böyidagi şaharlarga yezda köplab aholining dam olişga kelişi) sanitariya ahvoliga putur yetkazib, V. ning tarqalişiga imkon beradi. V. ning tipik (algid) formasi 2—3, ba'zan 5 kunlik inkubatsion davrdan keyin öziga xos belgilar b-n boşlanadi: iç tez-tez va köp keladi, bemor qusadi, t-rasi pasayadi (35—34° gaça), muskullari tirişadi, yurak urişi susayadi va h. k. Organizm suvsizlangani uçun bemorning közlari kirtayadi, badani kökaradi, terisi burişib qoladi, yopişqoq ter bosadi. Bemor şu ahvolda bir neça kun yotgaç iç ketişi va qusiş bosilib, soğaya boşlaydi. V. ning iç surmaydigan va qustirmaydigan oğir («quruq») formasida bemor talvasaga tuşib, öziga kelmay, bir neça soatda Ulib qoladi. Zamburuğ, mişyakdan zaharlaniş, şuningdek ovqatdan buladigan toksikoinfeksiyalar ham ba'zan V. ga öxşab keçişini nazarda tutiş lozim. Bemor, albatta, kasalxonada davolanadi.
Oldini oliş: çet ellardan V. ötib qolmasligi uçun davlat çegaralarida sanitariya muhofazasi çoralari köriladi, aholi yaşaydigan joylarni, şuningdek oqova suvlarni tozalaş, suv havzalarini sanitariya ahvolini himoya qiliş, suv ta'minoti, oziq-ovqat va umumiy ovqatlaniş korxonalari muntazam nazorat qilinadi, paşşa yöqotiladi, sanitariya-gigiyena çora-tadbirlari kuçaytiriladi va h. k. Yuqorida körsatilgan tadbirlardan taşqari, suv va oziqovqatni yuqumsizlantiriş va şaxsiy gigiyenaning ahamiyati katta. V. vibrioni çidamsiz bölgani uçun suvni qaynatib, masalliqlarni obdon pişirib, ularni V. vibrionlaridan xalos qiliş lozim. V. aniqlangan taqdirda Soğliqni saqlaş vazirligiga darhol xabar beriladi, bemor albatta kasalxonaga yotqiziladi, kasallik topilgan joyda dezinfeksiya, dezinseksiya va karantin çora-tadbirlari amalga oşiriladi. Bemorga yaqin yurgan kişilar 5 kunlik karantinga olinadi va tibbiy körikdan ötkaziladi. Jahon Soğliqni saqlaş taşkilotining tavsiyasiga köra hozir vabo kasalligi öçoğida karantin qöllanilmaydi.
Davo organizmning suv-tuz maromini rostlaş, qon, plazma, fiziologik eritma, Ringer eritmasi, trisol, disol, atsesol, xlosol, reomakrodeks va b. eritmalarni töxtovsiz quyiş, antibiotiklar beriş, organizmning umumiy ahvolini yaxşilaş çoralarini körişdan iborat.
Jukov-Verejnikov N.N.,Musabayev I. K.,Zavyalova N. K., Klinika, leçeniye i profilaktika xoleri, T., 1966.
Şonosir Şovahobov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВАБО (cholera) — ингичка ичакнинг зарарланиши, интоксикация, умумий аҳволнинг оғирлашуви ва организмнинг сувсизланиши б-н давом этадиган ўткир инфекцион касаллик; ўта хавфли ичак касалликларидан. В. дастлаб (1816) Ҳиндистонда — Ганг дарёси водийсида пайдо бўлган; у ерда турмуш шароити оғир бўлганлиги учун аҳолининг бир қисми бошқа давлатларга кета бошлайди. Натижада В. Европага, кейинчалик бутун дунёга, чунончи Бирма (1819), Ява ва Борнео о. лари, Хитой (1820), Эрон (1821), Япония ҳамда Россияга (1822) тарқалади. 1823— 1925 й. ларда Россияда В. эпидемияси 55 марта қайд қилинган. Туркистон ўлкасига В., асосан, Афғонистон ва Эрондан ўтган.В. нинг классик В. ва Эль-Тор В. си деган 2 тури бор. Шунга кўра, В. микроби (вибрион деб аталади) классик В. вибриони ва Эль-Тор вибриони деб аталадиган икки хилга ажратилади. Классик В. вибрионини 1883 й. Р Кох, Эль-Тор В. вибрионини эса 1906 й. Синай я. о. да Готшлих топган. В. вибриони салгина букилган ва икки учи юмалоқланган таёқча бўлиб, бўйи 1,5—4 мк ва эни 0,2—0,4 мк. В. вибриони дарё сувида 18 кундан 5 ойгача, музда бир неча ой, ариқларда бир неча кун, денгиз сувида икки ҳафта, совуқ вақтда нажасда бир неча ой, ахлат чуқурларида 3 ойгача, ички кийимларда 2 ой, қум тупроқда бир неча ой, сув ҳавзаларида 15—30 кун, сут ва ёғда бир ойгача, картошкада 2 ҳафтагача, ҳўл мевада бир неча кунгача, пивода 3 соатдан 5 кунгача тирик туради. Дезинфекцияловчи моддалар вибрионни тез ўлдиради. Сув қайнатилганда ҳам вибрион тез ўлади. 1960 й. гача бўлиб ўтган В. эпидемияларининг деярли ҳаммаси (аниқроқ айтганда 6 пандемияси) га классик В. вибриони сабаб бўлган.
Классик В. оғир утиб, бемор ётиб қолади, касаллик белгилари (тез-тез ич кетиши, қусиш, шунинг натижасида организмнинг сувсизланиши, шунингдек т-ра пасайиши, мускулларнинг тиришиши ва интоксикациянинг бошқа белгилари, юрак уришининг сусайиши ва ш. к.) аксари рўйирост кўринади, шунга кўра касаллик В. бошланиши б-ноқ тез аниқланганида, В. нинг тарқалиши чекланади. Эль-Тор В. си эса аксари енгил ўтади. В. белгилари бўлмагани ҳолда вибрионларни ташиб юрадиган кишилар кўпроқ учрайди, шу боис Эль-Тор В. сини аниқлаш классик В. ни аниқлашга нисбатан қийинроқ, шунинг учун Эль-Тор В. сининг бир мамлакатдан иккинчи мамлакатга ўтиш ва кенг тарқалиш имкониятлари катта.
В. вибриони беморнинг ахлати, қусуғи, баъзан сийдиги б-н ташқарига чиқади. Вибрионлар тушган сув ва озиқовқатни истеъмол қилиш натижасида В. юқади. Меъда шираси вибрионларни ўлдиради, аммо сув кўп ичилганда ёки меъда шираси камроқ бўлганда вибрионлар меъдадан ингичка ичакка ўтиб, купаяди. Вибрионларни пашша ҳам тарқатади. Пашша ахлатга қўнганда вибрионларни қорнига ва оёкларига илаштириб олиб, озиқ-овқатга ва ичимлик сувга юқтириши мумкин. Беморни парвариш қилувчилар ва вибрион ташувчилар (организмида В. вибрионлари бўлса-да, оғримаётган кишилар) ҳам касаллик тарқалишига сабаб бўла олади. В. ювуқсиз қўл, кир кийим-бош ва парвариш буюмлари орқали ҳам юқади. В. вибрионлари тушган сувни истеъмол қилиш натижасида келиб чиққан В. эпидемиялари қисқа вақтда кўп аҳолини касаллантиради. Эль-Тор В. си асосан шу йул б-н тарқалади (айниқса қишлоқ жойларда). Табиий шароит (ёзнинг жуда иссиқ келиши) ва аҳоли миграцияси (денгиз бўйидаги шаҳарларга езда кўплаб аҳолининг дам олишга келиши) санитария аҳволига путур етказиб, В. нинг тарқалишига имкон беради. В. нинг типик (альгид) формаси 2—3, баъзан 5 кунлик инкубацион даврдан кейин ўзига хос белгилар б-н бошланади: ич тез-тез ва кўп келади, бемор қусади, т-раси пасаяди (35—34° гача), мускуллари тиришади, юрак уриши сусаяди ва ҳ. к. Организм сувсизлангани учун беморнинг кўзлари киртаяди, бадани кўкаради, териси буришиб қолади, ёпишқоқ тер босади. Бемор шу аҳволда бир неча кун ётгач ич кетиши ва қусиш босилиб, соғая бошлайди. В. нинг ич сурмайдиган ва қустирмайдиган оғир («қуруқ») формасида бемор талвасага тушиб, ўзига келмай, бир неча соатда Улиб қолади. Замбуруғ, мишьякдан заҳарланиш, шунингдек овқатдан буладиган токсикоинфекциялар ҳам баъзан В. га ўхшаб кечишини назарда тутиш лозим. Бемор, албатта, касалхонада даволанади.
Олдини олиш: чет эллардан В. ўтиб қолмаслиги учун давлат чегараларида санитария муҳофазаси чоралари кўрилади, аҳоли яшайдиган жойларни, шунингдек оқова сувларни тозалаш, сув ҳавзаларини санитария аҳволини ҳимоя қилиш, сув таъминоти, озиқ-овқат ва умумий овқатланиш корхоналари мунтазам назорат қилинади, пашша йўқотилади, санитария-гигиена чора-тадбирлари кучайтирилади ва ҳ. к. Юқорида кўрсатилган тадбирлардан ташқари, сув ва озиқовқатни юқумсизлантириш ва шахсий гигиенанинг аҳамияти катта. В. вибриони чидамсиз бўлгани учун сувни қайнатиб, масаллиқларни обдон пишириб, уларни В. вибрионларидан халос қилиш лозим. В. аниқланган тақдирда Соғлиқни сақлаш вазирлигига дарҳол хабар берилади, бемор албатта касалхонага ётқизилади, касаллик топилган жойда дезинфекция, дезинсекция ва карантин чора-тадбирлари амалга оширилади. Беморга яқин юрган кишилар 5 кунлик карантинга олинади ва тиббий кўрикдан ўтказилади. Жаҳон Соғлиқни сақлаш ташкилотининг тавсиясига кўра ҳозир вабо касаллиги ўчоғида карантин қўлланилмайди.
Даво организмнинг сув-туз маромини ростлаш, қон, плазма, физиологик эритма, Рингер эритмаси, трисоль, дисоль, ацесоль, хлосоль, реомакродекс ва б. эритмаларни тўхтовсиз қуйиш, антибиотиклар бериш, организмнинг умумий аҳволини яхшилаш чораларини кўришдан иборат.
Жуков-Вережников Н.Н.,Мусабаев И. К.,Завьялова Н. К., Клиника, лечение и профилактика холеры, Т., 1966.
Шоносир Шоваҳобов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.