Vahhobiylik
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 82–84-b. — ziyouz.com
Vahhobiylik — islom dinining sunniylik yönalişi hanbaliya mazhabidagi oqim. Arabiston ya. o.ning markaziy qismi (Najd)da 18-a. örtalarida paydo bölgan. Muhammad ibn Abdulvahhob (1703—92) asos solgan (nomi şundan). Ibn Abdulvahhob aqoidda ilohiyotçilar Ibn Taymiya (1263—1328) va Ibn Kasiyr (1300—72) ga ergaşdi. Ibn Abdulvahhob diniy tarğibotni taxm. 1730 y.da boşlagan, öz otasining vafotidan (1740) söng uni faollaştirgan, çunki ota-öğil örtasida da'vatning uslubi xususida ixtilof bölgan. Turk tilidagi tadqiqotlarda Ibn Abdulvahhob uzoq yillar ingliz josusi b-n hamkorlik qilgani haqida dalillar mavjud. V. tarafdorlari fikriça, faqat Alloh ma'bud va islomning manbai Qur'on va Sunnadir. Muqaddas joylarni ziyorat qiliş, aziz-avliyolardan duolarda şafoat-yordam tilaş şirk hisoblanadi. Musiqa, qöşiq va umuman ma'naviy taraqqiyotning boşqa köp körinişlari bid'at (keyin kirib kelgan yangilik) sanaladi. Vahhobiylarning ibodatlari ham tarixan şakllangan hanafiya mazhabi qoidalaridan ajralib turadi. Vahhobiylar dinni «tozalaş»ga, Muhammad (sav) davridagi asl holiga keltiriş iddaosi b-n harakat qiladi.
V.da ğayridinlarga, «ilk islom ahkomlaridan çekingan» musulmonlarga qarşi kuraş alohida örin tutadi. Ularning da'vatini qabul qilmaganlarning barçasi göyo kofirdir. Dastlabki vahhrbiylar imon masalasidaöta mutaassiblik, siyosiy raqiblar b-n kuraşda esa oşkora ekstremizm b-n ajralib turgan. V. ta'limoti öşa paytdayoq norozilik tuğdirgan. Ibn Abdulvahhobni hatto özi tuğilgan joy — Uyaynadan quvib çiqarişgan. Ammo bu ta'limot Arabiston ya. o.ning markaziy qismida öşa davrdagi mavjud muhit uçun qöl kelgan. Zero bu yerda bir neça mayda sulolalar tomonidan boşqarilgan amirliklar özaro doimo nizolaşib kelardilar. Şunday sulolalardan biri — saudiylar taxm. 4 a.dan beri ad-Dariyani özlariga markaz qilib olib, atrofdagi amirliklarni birlaştirişga harakat qilardilar.
Amir Muhammad ibn Saud (1725—65) bu işda V. ta'limotidan foydalandi. Muhammad ibn Saud va uning öğli Abdulaziz ibn Muhammad (1765—1803) vahhobiylar bayroği ostida yarim orolning katta qismini kuç b-n egallab, birinçi saudiylar davlatini barpo qildilar. Ammo bu davlat 19-a. boşida misrliklar istilosi natijasida quladi. Ayni vaqtda V. Arabiston ya. o.dan taşqarida — Hindiston, Indoneziya, Şarqiy va Şim. Afrikada yoyila boşladi. Ikkinçi Saudiylar davlati qisqa muddat (1843—65) hukm surdi. Va, nihoyat, 20-a. boşida Abdulaziz ibn Abdurahmon (1880— 1953) oxirgi bor Saudiylar davlatini tiklaş uçun boşlangan harakatga rahbarlik qildi va hoz. Saudiya Arabistoniga asos soldi.
V. dastlab usmonli turklarning rasmiy mazhabi — hanafiyaga qarşi kuraşgan bölsa, keyinçalik umuman xatarli, reaksion diniy-siyosiy oqimga aylandi. Vaxhobiylar, odatda, terror yoki davlat töntarişi yöli b-n hokimiyat tepasiga kelişga intiladilar. 19-a.ning 70-y. larida Hindiston vahhobiylari Kalkutta boş sudyasi Normanni öldiriş b-n «şuhrat» qozondilar. 1979 y. noyab. oyida saudiyalik vahhobiyçi Juhayman al-Ötaybiy guruhi musulmonlarning eng muqaddas makoni — Makkai Mukarrama ş.dagi «Masjid al-Harom»ni bosib oldi. Masjidni egallagaç, bu yerga kelişi kutilgan podşoh Xolidni bandilikka oliş, oralarida bölgan «Mahdiy» rahbarligida umumxalq qözğolonini kötariş, dastlab Saudiya Arabistoni, söng boşqa mamlakatlarda ham «haqiqiy» islom ğalabasiga erişiş rejalaştirilgan edi. Saudiya hukumati fransuz jandarmeriyasining mutaxassislari yordamida ikki haftadan ortiq muddatda bu harakatni bostirdi. Rasmiy ma'lumotlarga köra, vahhobiylardan 117 kişi öldirildi va 143 kişi hibsga olindi, ayni vaktda hukumat kuçlaridan 127 kişi halok böldi va 451 kişi yaralandi.
V. muayyan körinişda Özbekistonda ham paydo böddi. Kommunistik mafkura barbod bölgaç, yuzaga kelgan ğoyaviy böşliqni töldirişga harakat qilgan vahhobiylar yoş avlodni yöldan urişga, har qanday vositani işga solib, özlari uçun ijtimoiy muhit yaratişga urindilar. Jamiyatda beqarorlikni vujudga keltiriş maqsadida 1997 y. oxirida Namangan ş.da vahşiyona qotilliklar sodir etişgaça borib yetdilar. Özbekiston hukumatining izçil siyosati V. körinişidagi diniy
ekstremizm va aqidaparastlik yoyilişining oldini oldi.
Ad.: Karimov I., Özbekistan XXI asr bösağasida: xavfsizlikka taxdid, barqarorlik şartlari va taraqqiyot kafolatlari, T., 1997;Husniddinov 3., Islom: yönalişlar, mazhablar, oqimlar, T., 2000.
Ahadjon Hasanov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВАҲҲОБИЙЛИК — ислом динининг суннийлик йўналиши ҳанбалия мазҳабидаги оқим. Арабистон я. о.нинг марказий қисми (Нажд)да 18-а. ўрталарида пайдо бўлган. Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб (1703—92) асос солган (номи шундан). Ибн Абдулваҳҳоб ақоидда илоҳиётчилар Ибн Таймия (1263—1328) ва Ибн Касийр (1300—72) га эргашди. Ибн Абдулваҳҳоб диний тарғиботни тахм. 1730 й.да бошлаган, ўз отасининг вафотидан (1740) сўнг уни фаоллаштирган, чунки ота-ўғил ўртасида даъватнинг услуби хусусида ихтилоф бўлган. Турк тилидаги тадқиқотларда Ибн Абдулваҳҳоб узоқ йиллар инглиз жосуси б-н ҳамкорлик қилгани ҳақида далиллар мавжуд. В. тарафдорлари фикрича, фақат Аллоҳ маъбуд ва исломнинг манбаи Қуръон ва Суннадир. Муқаддас жойларни зиёрат қилиш, азиз-авлиёлардан дуоларда шафоат-ёрдам тилаш ширк ҳисобланади. Мусиқа, қўшиқ ва умуман маънавий тараққиётнинг бошқа кўп кўринишлари бидъат (кейин кириб келган янгилик) саналади. Ваҳҳобийларнинг ибодатлари ҳам тарихан шаклланган ҳанафия мазҳаби қоидаларидан ажралиб туради. Ваҳҳобийлар динни «тозалаш»га, Муҳаммад (сав) давридаги асл ҳолига келтириш иддаоси б-н ҳаракат қилади.
В.да ғайридинларга, «илк ислом аҳкомларидан чекинган» мусулмонларга қарши кураш алоҳида ўрин тутади. Уларнинг даъватини қабул қилмаганларнинг барчаси гўё кофирдир. Дастлабки ваҳҳрбийлар имон масаласидаўта мутаассиблик, сиёсий рақиблар б-н курашда эса ошкора экстремизм б-н ажралиб турган. В. таълимоти ўша пайтдаёқ норозилик туғдирган. Ибн Абдулваҳҳобни ҳатто ўзи туғилган жой — Уйайнадан қувиб чиқаришган. Аммо бу таълимот Арабистон я. о.нинг марказий қисмида ўша даврдаги мавжуд муҳит учун қўл келган. Зеро бу ерда бир неча майда сулолалар томонидан бошқарилган амирликлар ўзаро доимо низолашиб келардилар. Шундай сулолалардан бири — саудийлар тахм. 4 а.дан бери ад-Дарияни ўзларига марказ қилиб олиб, атрофдаги амирликларни бирлаштиришга ҳаракат қилардилар.
Амир Муҳаммад ибн Сауд (1725—65) бу ишда В. таълимотидан фойдаланди. Муҳаммад ибн Сауд ва унинг ўғли Абдулазиз ибн Муҳаммад (1765—1803) ваҳҳобийлар байроғи остида ярим оролнинг катта қисмини куч б-н эгаллаб, биринчи саудийлар давлатини барпо қилдилар. Аммо бу давлат 19-а. бошида мисрликлар истилоси натижасида қулади. Айни вақтда В. Арабистон я. о.дан ташқарида — Ҳиндистон, Индонезия, Шарқий ва Шим. Африкада ёйила бошлади. Иккинчи Саудийлар давлати қисқа муддат (1843—65) ҳукм сурди. Ва, ниҳоят, 20-а. бошида Абдулазиз ибн Абдураҳмон (1880— 1953) охирги бор Саудийлар давлатини тиклаш учун бошланган ҳаракатга раҳбарлик қилди ва ҳоз. Саудия Арабистонига асос солди.
В. дастлаб усмонли туркларнинг расмий мазҳаби — ҳанафияга қарши курашган бўлса, кейинчалик умуман хатарли, реакцион диний-сиёсий оқимга айланди. Вахҳобийлар, одатда, террор ёки давлат тўнтариши йўли б-н ҳокимият тепасига келишга интиладилар. 19-а.нинг 70-й. ларида Ҳиндистон ваҳҳобийлари Калькутта бош судьяси Норманни ўлдириш б-н «шуҳрат» қозондилар. 1979 й. нояб. ойида саудиялик ваҳҳобийчи Жуҳайман ал-Ўтайбий гуруҳи мусулмонларнинг энг муқаддас макони — Маккаи Мукаррама ш.даги «Масжид ал-Ҳаром»ни босиб олди. Масжидни эгаллагач, бу ерга келиши кутилган подшоҳ Холидни бандиликка олиш, ораларида бўлган «Маҳдий» раҳбарлигида умумхалқ қўзғолонини кўтариш, дастлаб Саудия Арабистони, сўнг бошқа мамлакатларда ҳам «ҳақиқий» ислом ғалабасига эришиш режалаштирилган эди. Саудия ҳукумати француз жандармериясининг мутахассислари ёрдамида икки ҳафтадан ортиқ муддатда бу ҳаракатни бостирди. Расмий маълумотларга кўра, ваҳҳобийлардан 117 киши ўлдирилди ва 143 киши ҳибсга олинди, айни вактда ҳукумат кучларидан 127 киши ҳалок бўлди ва 451 киши яраланди.
В. муайян кўринишда Ўзбекистонда ҳам пайдо бўдди. Коммунистик мафкура барбод бўлгач, юзага келган ғоявий бўшлиқни тўлдиришга ҳаракат қилган ваҳҳобийлар ёш авлодни йўлдан уришга, ҳар қандай воситани ишга солиб, ўзлари учун ижтимоий муҳит яратишга уриндилар. Жамиятда беқарорликни вужудга келтириш мақсадида 1997 й. охирида Наманган ш.да ваҳшиёна қотилликлар содир этишгача бориб етдилар. Ўзбекистон ҳукуматининг изчил сиёсати В. кўринишидаги диний
экстремизм ва ақидапарастлик ёйилишининг олдини олди.
Ад.: Каримов И., Ўзбекистан XXI аср бўсағасида: хавфсизликка тахдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари, Т., 1997;Ҳусниддинов 3., Ислом: йўналишлар, мазҳаблар, оқимлар, Т., 2000.
Аҳаджон Ҳасанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.