Vakansiyalar

Vakansiyalar (lot. vacans - buş) (Şotki nuqsonlari, «kovaklar») — kristall panjarasining atom yoki ion bulmagan böş tugunlari; P şakli b-n ifodalanadi. V.larni vakant elektronlar sathlari (musbat «kovaklar») b-n çalkaştirmaslik kerak. Har qanday kristall panjarada V. böladi. Ion panjaralarda kation D+ va anion D~ V. mavjud. Kristallarda har doim atomlarning issiqlik harakati tufayli yuzaga keluvçi V. böladi. V. atomlarning batamom buğlanib ketmasligi oqibatida kristall sirtida «kovaklar» hosil bölişidir. V.ning hosil böliş işi (panjaraning deformatsiya energiyasini hisobga olmaganda) atomlarning buğlaniş işiga teng. Şuning uçun kristall hajmidagi V.ning konsentratsiya muvozanati taxm. öşa t-radagi töyingan buğ konsentratsiyasiga teng böladi. V. qöşni atomlar b-n joy almaştirib, kristallda tartibsiz siljiydi. V.ning tartibsiz harakat yöli 6 ga teng kesmalardan iborat siniq çiziq hosil qiladi (5 — qöşni atomlar orasidagi masofa). V.ning bitta tugunda mavjud-lik örtaça vaqti t, harakatning örtaça tezligi uyp=»f»- V.ning siljişi tufayli kristallda atomlar siljişi (öz-özidan diffuziyalaniş) hamda özaro diffuziyalaniş (geterodiffuziya) hodisasi sodir böladi. Atomlar kristallda gazdagiga nisbatan taxm. ye-»/kT marta sekin harakat qiladi (bunda i — bitta V. hosil bölişi energiyasi, k — Bolsman doimiysi, T— mutlaq t-ra). V. kristallning fizik xossalariga ta'sir qiladi: ziçligini kamaytiradi, ion ötkazuvçanlikni hosil qiladi, anion V. elektronlarni oson tutadi, kation V. esa musbat «kovaklar»ni oson biriktirib oladi. V. metallarga termik işlov berişda, ularning «dam olişi»da, kristallaniş va b. jara-yonlarda muhim örin egallaydi.