Vakuummetr
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 19–20-b. — ziyouz.com
Vakuummetr (vakuum va ..metr) — gazlar bosimini atmosfera bosimidan pastda — 760 dan 1013mm sim. ust. gaça (105—10» Pa) oraliqda ölçaydigan asbob. Uşbu bosimlar oraliğini töliq qamrab oluvçi universal ölçaşlar usuli mavjud emas, bunda gaz bosimi b-n (bevosita yoki bilvosita) boğlangan turli fizikaviy qonuniyatlardan foydalaniladi. V.larning suyuqlikli, deformatsion, kompression, radiometrik, qovuşoqlik, issiqlik, ionizatsion va b. turlari mavjud. Ularning har bir turi bosimning muayyan sohasida ölçaşlarga möljallangan. Barça V.lar ikki: mutlaq va nisbiy guruhga ajratilişi mumkin. Mutlaq V.lar bevosita bosim r ni ölçaydi, ularning körsatişlari gaz turiga bog-lik emas. Ularda ölçanişi mumkin bölgan bosimning quyi çegarasi 10~6 mm sim. ust. (10~4 Pa)ni taşkil qiladi. Bu toifaga suyuqlikli, deformatsion va kompression V.lar kiradi. Nisbiy V.larda bosimga boğliq bölgan kattaliklar ölçanadi; ular mutlaq namunaviy V. yordamida darajalanadi, körsatişlari gaz turiga boğliq böladi. Ular qatoriga issiqlik, ionizatsion, qovuşoqpik va radiometrik V.lar kiradi. Suyuqlikli V. [ölçaşlar oraliği 760—102 mm sim. ust. (105—1 Pa)] ölçaydigan bosim yoki bosimlar farqi suyuqlik ustuni bosimi b-n muvozanatlanadi.
Deformatsion V.da bosim yoki bosimlar farqi qayişoq darakçi (silfon, membrana, spiral nay) de-formatsiyasi böyiça aniqlanadi. Kompression V.b-n 1(g3N/m2(105 mm sim. ust.) oraliqdagi ança past bosimlar ölçanadi. Uning işlaşi Boyl — Mariott qonunita asoslangan. Asbobning asosiy qismlari: ma'lum hajm V li ölçagiç ballon 1; asbobni bosim ölçanadigan sistema b-n ulovçi nay 3; birday diametr d li ikkita kapillyar, ulardan biri 2hajm V b-n, ikkinçisi ulagiç nay 4 b-n ulangan. Pastdan suyuklik (odatda Hg) kiritilib, u hajm Vo da ulçanadigan bosim r dagi gazni ajratib oladi va uni kavşarlangan kiçik hajm Vt da r,»r bosimgaça qisadi. r, bosimni kapillyarlardagi suyuklik sathlari h farqi böyiça, ölçanadigan bosim r ni uşbu munosabatdan topiladi: ölçanadigan bosimlar oraligi 10—10* mm sim. ust. (105— 10»3 Pa) ni taşkil qiladi. Kompression V. — mutlaqdir, unda ölçaş xatoligini 1—2% gaça kamaytiriş mumkin. Undan boşqa tur vakuumetrlarni darajalaşda foydalaniladi. Qovuşoqlik V.ining işlaşi siyaklangan gaz qovuşoqligining bosimga boğliqligiga asoslangan. Ölçaşlar oraligi 102— W mm sim.-ust. C1—10”5 Pa).
Issiqlik V.ining işlaşi siyraklangan gaz issiqlik ötkazuvçanligining bosimga boğliqligiga asoslangan. Ionizatsion V.da bosim meyori vazifasini ion toki bajaradi. Gaz molekulalarini ionlovçi omil (a-va (3-zarralar yoki termoelektronlar) doimiy bölganda ion toki bosimga mutanosib böladi. Ularning ölçaş oraligi 10 2—5 10 8 mm sim. ust. (1—5-Yu-6 Pa) taşkil qiladi.
Magnit-elektr razryadli V.da ayqaşgan magnit va elektr maydonlarda siyraklangan gazlarda yuzaga keluvçi mustaqil razryad tokining bosimga boğliqligidan foydalaniladi. Bunday qurilmalarda 10»13 mm sim. ust. bosimlarni ölçaş mumkin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВАКУУММЕТР (вакуум ва ..метр) — газлар босимини атмосфера босимидан пастда — 760 дан 1013мм сим. уст. гача (105—10» Па) оралиқда ўлчайдиган асбоб. Ушбу босимлар оралиғини тўлиқ қамраб олувчи универсал ўлчашлар усули мавжуд эмас, бунда газ босими б-н (бевосита ёки билвосита) боғланган турли физикавий қонуниятлардан фойдаланилади. В.ларнинг суюқликли, деформацион, компрессион, радиометрик, қовушоқлик, иссиқлик, ионизацион ва б. турлари мавжуд. Уларнинг ҳар бир тури босимнинг муайян соҳасида ўлчашларга мўлжалланган. Барча В.лар икки: мутлақ ва нисбий гуруҳга ажратилиши мумкин. Мутлақ В.лар бевосита босим р ни ўлчайди, уларнинг кўрсатишлари газ турига бог-лик эмас. Уларда ўлчаниши мумкин бўлган босимнинг қуйи чегараси 10~6 мм сим. уст. (10~4 Па)ни ташкил қилади. Бу тоифага суюқликли, деформацион ва компрессион В.лар киради. Нисбий В.ларда босимга боғлиқ бўлган катталиклар ўлчанади; улар мутлақ намунавий В. ёрдамида даражаланади, кўрсатишлари газ турига боғлиқ бўлади. Улар қаторига иссиқлик, ионизацион, қовушоқпик ва радиометрик В.лар киради. Суюқликли В. [ўлчашлар оралиғи 760—102 мм сим. уст. (105—1 Па)] ўлчайдиган босим ёки босимлар фарқи суюқлик устуни босими б-н мувозанатланади.
Деформацион В.да босим ёки босимлар фарқи қайишоқ даракчи (сильфон, мембрана, спирал най) де-формацияси бўйича аниқланади. Компрессион В.б-н 1(г3Н/м2(105 мм сим. уст.) оралиқдаги анча паст босимлар ўлчанади. Унинг ишлаши Бойль — Мариотт қонунита асосланган. Асбобнинг асосий қисмлари: маълум ҳажм V ли ўлчагич баллон 1; асбобни босим ўлчанадиган система б-н уловчи най 3; бирдай диаметр d ли иккита капилляр, улардан бири 2ҳажм V б-н, иккинчиси улагич най 4 б-н уланган. Пастдан суюклик (одатда Hg) киритилиб, у ҳажм Vo да улчанадиган босим р даги газни ажратиб олади ва уни кавшарланган кичик ҳажм Vt да р,»р босимгача қисади. р, босимни капиллярлардаги суюклик сатҳлари h фарқи бўйича, ўлчанадиган босим р ни ушбу муносабатдан топилади: ўлчанадиган босимлар оралиги 10—10* мм сим. уст. (105— 10»3 Па) ни ташкил қилади. Компрессион В. — мутлақдир, унда ўлчаш хатолигини 1—2% гача камайтириш мумкин. Ундан бошқа тур вакууметрларни даражалашда фойдаланилади. Қовушоқлик В.ининг ишлаши сийакланган газ қовушоқлигининг босимга боғлиқлигига асосланган. Ўлчашлар оралиги 102— W мм сим.-уст. С1—10”5 Па).
Иссиқлик В.ининг ишлаши сийракланган газ иссиқлик ўтказувчанлигининг босимга боғлиқлигига асосланган. Ионизацион В.да босим меъёри вазифасини ион токи бажаради. Газ молекулаларини ионловчи омил (а-ва (3-зарралар ёки термоэлектронлар) доимий бўлганда ион токи босимга мутаносиб бўлади. Уларнинг ўлчаш оралиги 10 2—5 10 8 мм сим. уст. (1—5-Ю-6 Па) ташкил қилади.
Магнит-электр разрядли В.да айқашган магнит ва электр майдонларда сийракланган газларда юзага келувчи мустақил разряд токининг босимга боғлиқлигидан фойдаланилади. Бундай қурилмаларда 10»13 мм сим. уст. босимларни ўлчаш мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.