Valixonov Çöqon Çingizoviç

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 27–28-b. — ziyouz.com

Valixonov Çöqon Çingizoviç (asl ismi Muhammad Xanafiya) (1835, Quşmurun mavzesi, hoz. Qozoğistonning Qöstanay viloyati — 1865.? 10, Oltinamal mavzesi, hoz. Qozoğiston-ning Toldiqörğon viloyati) — ma'rifatparvar-demokrat, tarixçi, etnograf va folklorşunos. Ablayxonning nabirasi xonadonida tuğilgan. 1853 y. Omsk kadetlar korpusini tugatgaç, Ğarbiy Sibir gubernatorligida xizmat qilgan. Turkiston va Xitoyga qilingan bir qator ekspeditsiyalarda qatnaşgan. 1858 y. musulmon savdogari qiyofasida Tyanşan toglari oşa Qaşqarga borgan, u yerda Şarqiy Turkiston etn. si va Oltişahar tarixiga oid materiallar töplagan. 1860—61 y.larda Peterburgda yaşab rus demokratlari ğoyasi b-n yaqindan tanişgan.

V. birinçi qozoq rassomi edi Etn. mavzuidagi köplab suratlari uning ilmiy va kundalik daftarlarini bezagan. Dastgohli suratlar va akvarellar («Katta Örda qozoqlari», «Sari Bağiş uruğidan bölgan Sartay» va b.) yaratgan.

V.ning ilmiy dunyoqaraşi keng qamrovli bölgan. U Turkiston va Fapbiy Xitoy xalqlarining tarixi va madaniyatiga oid qimmatli tadqiqotlar qoldirgan («Junğoriya oçerklari», 1861; «Qirğizlar», 1858; «Ablay», 1861; «Sibir idorasidagi qirğizlarda sud islohoti haqida yozişmalar», 1904 va b.). V. xalqoğzaki ijodi namunalari (doston, qöşiq, ertaklar)ni yozib olgan. Qirğizlarning qahramonlik eposi — «Manas»ning bir qismini birinçi bölib yozib olib rus tiliga tarjima qilgan. V.ning oqinlarning ijro etiş san'atining öziga xos xususiyatlari, qöşiq turlari, qozoq şe'riyatidagi vaznlar haqidagi mulohazalari katta qiziqiş uyğotadi. V. öz davridagi tuzumning zöravonligini, çorizmning mustamlakaçilik siyosatini qoralagan, qozoqlarni ötroq hayot tarziga ötişini, dehqonçilikni tarğib qilgan. Ilmma'rifatga erişiş va qisman islohotlar yöli b-n qozoq ovullaridagi turmuş tarzini tubdan özgartiriş mumkin deb hisoblagan. V. ğoyalari Oltinsarin, Abay Qunonboyev va b. qozoq ma'rifatparvarlari asarlarida öz rivojini topgan.

As: Sobraniye soç. v pyati tomax (Vstupit, st. A. Margulana), t. 1—4, Alma-Ata, 1961-68.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ВАЛИХОНОВ Чўқон Чингизович (асл исми Муҳаммад Ханафия) (1835, Қушмурун мавзеси, ҳоз. Қозоғистоннинг Қўстанай вилояти — 1865.? 10, Олтинамал мавзеси, ҳоз. Қозоғистон-нинг Толдиқўрғон вилояти) — маърифатпарвар-демократ, тарихчи, этнограф ва фольклоршунос. Аблайхоннинг набираси хонадонида туғилган. 1853 й. Омск кадетлар корпусини тугатгач, Ғарбий Сибирь губернаторлигида хизмат қилган. Туркистон ва Хитойга қилинган бир қатор экспедицияларда қатнашган. 1858 й. мусулмон савдогари қиёфасида Тяньшан тоглари оша Қашқарга борган, у ерда Шарқий Туркистон этн. си ва Олтишаҳар тарихига оид материаллар тўплаган. 1860—61 й.ларда Петербургда яшаб рус демократлари ғояси б-н яқиндан танишган.

В. биринчи қозоқ рассоми эди Этн. мавзуидаги кўплаб суратлари унинг илмий ва кундалик дафтарларини безаган. Дастгоҳли суратлар ва аквареллар («Катта Ўрда қозоқлари», «Сари Бағиш уруғидан бўлган Сартай» ва б.) яратган.

В.нинг илмий дунёқараши кенг қамровли бўлган. У Туркистон ва Fapбий Хитой халқларининг тарихи ва маданиятига оид қимматли тадқиқотлар қолдирган («Жунғория очерклари», 1861; «Қирғизлар», 1858; «Аблай», 1861; «Сибирь идорасидаги қирғизларда суд ислоҳоти ҳақида ёзишмалар», 1904 ва б.). В. халқоғзаки ижоди намуналари (достон, қўшиқ, эртаклар)ни ёзиб олган. Қирғизларнинг қаҳрамонлик эпоси — «Манас»нинг бир қисмини биринчи бўлиб ёзиб олиб рус тилига таржима қилган. В.нинг оқинларнинг ижро этиш санъатининг ўзига хос хусусиятлари, қўшиқ турлари, қозоқ шеъриятидаги вазнлар ҳақидаги мулоҳазалари катта қизиқиш уйғотади. В. ўз давридаги тузумнинг зўравонлигини, чоризмнинг мустамлакачилик сиёсатини қоралаган, қозоқларни ўтроқ ҳаёт тарзига ўтишини, деҳқончиликни тарғиб қилган. Илммаърифатга эришиш ва қисман ислоҳотлар йўли б-н қозоқ овулларидаги турмуш тарзини тубдан ўзгартириш мумкин деб ҳисоблаган. В. ғоялари Олтинсарин, Абай Қунонбоев ва б. қозоқ маърифатпарварлари асарларида ўз ривожини топган.

Ас: Собрание соч. в пяти томах (Вступит, ст. А. Маргулана), т. 1—4, Алма-Ата, 1961-68.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.