Valyuta kursi
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 33–34-b. — ziyouz.com
Valyuta kursi — bir mamlakat pul birligining boşqa mamlakat pul birligida ifodalangan narxi. V.k.ning qat'iy qayd etilgan va özgarib turadigan (valyuta bozorida u yoki bu valyutaga talab yoki taklifga qarab) turlari mavjud. V.k. mamlakatlar valyutasining xarid kobiliyati, şuningdek xalqaro tölov vositalari (mas. SDR, yevro) b-n özaro munosabat va b. omillar (tovarlar narxini milliy valyutada taqqoslaş) asosida belgilanadi. Ularning xarid qobiliyatining özgarişi b-n (inflyatsiya darajasi, tölov balanslari holati, turli mamlakatlarda turliça foiz stavkalarining örnatilişi, jahon valyuta bozoriaya mazkur valyutaga işonç darajasi, şuningdek boşka siyosiy sabablar ta'sirida) V.k. ham özgarib turadi. Markaziy emissiya banki belgilaydigan rasmiy V.k.ni hukumat belgilaydigan yoki valyuta bozorida vujudga keladigan erkin V.k.dan farqlamoq kerak. Bundam taşqari V.k. milliy pul birligining boşqa davlat valyutasi yoki xalqaro hamda mintaqaviy valyutalar b-n özaro rasmiy örnatilgan munosabatlar böyiça («suzib yuruvçi», «sirğaluvçan» kurs) belgilanişi ham mumkin (Yevropa valyuta ittifoqida kurslarning tebranişi + 2,25% doirasida çegaralangan).
Valyuta savdosi amaliyotida valyuta yuqoriroq kurs böyiça sotiladi (sotuvçi kursi), xarid qilişda esa pastroq (xaridor kursi) kursdan foydalaniladi. V.k. ikki darajasi örtasidagi farqdan (marja) bankning valyuta savdosidan oladigan daromadi kelib çiqadi. V.k.ni rasmiy kötariş (revalvatsiya) mamlakatni kapitalni çetga çikarişdan manfaatdor qiladi, importni qulaylaştiradi, çunki çet el valyutasini arzonroq xarid qilişga imkoniyat tuğiladi. V.k.ni rasmiy pasaytiriş (devalvatsiya) mamlakat savdo va tölov balansining keskin yomonlaşuvi, valyuta rezervining holdan toyişi b-n boğliq holda yuzaga keladi. Çet el valyutasi kursining birjadagi maxsus idora tomonidan belgilanişi va maxsus byulletenlarda naşr etilişi valyuta kotirovkasi deyiladi. Bunday byulleten ma'lumotlari matbuotda ham çop etib boriladi. Özbekistan Respublikasi Markaziy banki davriy ravişda har haftada buxgalteriya hisobi va bojxona tölovlari uçun pul massasi va inflyatsiya dinamikasini hisobga olgan holda xorijiy valyutalarning sömga nisbatan kurslarini matbuotda e'lon qilib boradi. 1 AQŞ dollarining sömta nisbatan rasmiy ayirboşlaş kursi 2001 y. 16 yanv. da 326 söm 63 tiyinni taşkil qildi. Erkin Şodmonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВАЛЮТА КУРСИ — бир мамлакат пул бирлигининг бошқа мамлакат пул бирлигида ифодаланган нархи. В.к.нинг қатъий қайд этилган ва ўзгариб турадиган (валюта бозорида у ёки бу валютага талаб ёки таклифга қараб) турлари мавжуд. В.к. мамлакатлар валютасининг харид кобилияти, шунингдек халқаро тўлов воситалари (мас. СДР, евро) б-н ўзаро муносабат ва б. омиллар (товарлар нархини миллий валютада таққослаш) асосида белгиланади. Уларнинг харид қобилиятининг ўзгариши б-н (инфляция даражаси, тўлов баланслари ҳолати, турли мамлакатларда турлича фоиз ставкаларининг ўрнатилиши, жаҳон валюта бозориая мазкур валютага ишонч даражаси, шунингдек бошка сиёсий сабаблар таъсирида) В.к. ҳам ўзгариб туради. Марказий эмиссия банки белгилайдиган расмий В.к.ни ҳукумат белгилайдиган ёки валюта бозорида вужудга келадиган эркин В.к.дан фарқламоқ керак. Бундам ташқари В.к. миллий пул бирлигининг бошқа давлат валютаси ёки халқаро ҳамда минтақавий валюталар б-н ўзаро расмий ўрнатилган муносабатлар бўйича («сузиб юрувчи», «сирғалувчан» курс) белгиланиши ҳам мумкин (Европа валюта иттифоқида курсларнинг тебраниши + 2,25% доирасида чегараланган).
Валюта савдоси амалиётида валюта юқорироқ курс бўйича сотилади (сотувчи курси), харид қилишда эса пастроқ (харидор курси) курсдан фойдаланилади. В.к. икки даражаси ўртасидаги фарқдан (маржа) банкнинг валюта савдосидан оладиган даромади келиб чиқади. В.к.ни расмий кўтариш (ревальвация) мамлакатни капитални четга чикаришдан манфаатдор қилади, импортни қулайлаштиради, чунки чет эл валютасини арзонроқ харид қилишга имконият туғилади. В.к.ни расмий пасайтириш (девальвация) мамлакат савдо ва тўлов балансининг кескин ёмонлашуви, валюта резервининг ҳолдан тойиши б-н боғлиқ ҳолда юзага келади. Чет эл валютаси курсининг биржадаги махсус идора томонидан белгиланиши ва махсус бюллетенларда нашр этилиши валюта котировкаси дейилади. Бундай бюллетень маълумотлари матбуотда ҳам чоп этиб борилади. Ўзбекистан Республикаси Марказий банки даврий равишда ҳар ҳафтада бухгалтерия ҳисоби ва божхона тўловлари учун пул массаси ва инфляция динамикасини ҳисобга олган ҳолда хорижий валюталарнинг сўмга нисбатан курсларини матбуотда эълон қилиб боради. 1 АҚШ долларининг сўмта нисбатан расмий айирбошлаш курси 2001 й. 16 янв. да 326 сўм 63 тийинни ташкил қилди. Эркин Шодмонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.