Valyuta tangligi
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 34–35-b. — ziyouz.com
Valyuta tangligi VALYUTA TANGLIGI, valyuta inqirozi — pul-kredit tizimining çuqur izdan çiqişi; mamlakat içidagi pul muomalasini hamda xalqaro hisob-kitoblar doirasini qamrab oladi. Valyuta kursining keskin tebranişlari, mamlakat valyuta rezervlarining tugaşi b-n tavsiflanadi. V.t. pul-kredit tizimining izdan çiqişi, valyuta kurslarining keskin tebranişlari, valyuta rezervlarining hajm jihatidan sezilarli va tezlikda mamlakat hududidan oqib ketişi, valyutalarning devalvatsiya va revalvatsiya qilinişi, xalqaro valyuta likvidligining yomonlaşuvi, valyuta va savdo uruşlari kabilar natijasida kelib çiqadi. Umumiy va xususiy V.t. körinişlari bor. Umumiy V.t. iqtisodiyotdagi umumiy tanglikning tarkibiy qismi bölib, köpgina mamlakatlarni qamrab oladi va surunkali davom etadi. Xususiy V.t. vaqtinçalik xususiyatga ega bölgan omillar (umumiy iqtisodiy tanglik, uruşlar va b.) natijasida yuzaga keladigan alohida bir davlatdagi tanglikdan iborat. V. t. 1929— 33 y.lardagi jahon iqtisodiy inqirozi vaqtida, şuningdek undan keyingi depressiya davrida, ayniqsa uzoq davom etdi. 1967 i. noyab.da Buyuk Britaniyada funt sterling devalvatsiyasi munosabati b-n kuçaygan V.t. Fransiya va Ğarbiy Yevropaning boşqa mamlakatlariga yoyildi, AQŞ bu tanglikdan çetda qolişga har qança urinmasin, u baribir dollar holatiga salbiy ta'sir körsatdi. Öşa vaqtdan 1971 y.gaça yana uç marta umumiy V.t. bölib ötdi (1968 y. bahorida oltin bahosining oşib ketişi; 1969 y. Ğarbiy Germaniya markasining devalvatsiya qilinişi; 1971 y. mayida Ğarbiy Yevropaning valyuta markazlarida vujudga kelgan V.t.). Umuman olganda xalqaro valyuta inqirozlari jahon valyuta mexanizmida nomuvofiqliklarni bartaraf qilişga olib keladi. Mas., V.t. natijasida 1976—78 y.larda Yamayka bitimi yuzaga keldi. AQŞ dollari, Buyuk Britaniya funt sterlingi, Fransiya franki kabi jahon-ning yetakçi valyutalari devalvatsiyaga uçradi, valyutalarning oltin standarti bekor qilindi. Hoz. paytda tebranuvçi valyuta kurslarining keskin özgarişlari, xalqaro kreditlar böyiça qarzdorlik muammolari V.t.ni yuzaga keltiruvçi asosiy sabablar bölib qolmoqda.
Eson Egamov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВАЛЮТА ТАНГЛИГИ, валюта инқирози — пул-кредит тизимининг чуқур издан чиқиши; мамлакат ичидаги пул муомаласини ҳамда халқаро ҳисоб-китоблар доирасини қамраб олади. Валюта курсининг кескин тебранишлари, мамлакат валюта резервларининг тугаши б-н тавсифланади. В.т. пул-кредит тизимининг издан чиқиши, валюта курсларининг кескин тебранишлари, валюта резервларининг ҳажм жиҳатидан сезиларли ва тезликда мамлакат ҳудудидан оқиб кетиши, валюталарнинг девальвация ва ревальвация қилиниши, халқаро валюта ликвидлигининг ёмонлашуви, валюта ва савдо урушлари кабилар натижасида келиб чиқади. Умумий ва хусусий В.т. кўринишлари бор. Умумий В.т. иқтисодиётдаги умумий тангликнинг таркибий қисми бўлиб, кўпгина мамлакатларни қамраб олади ва сурункали давом этади. Хусусий В.т. вақтинчалик хусусиятга эга бўлган омиллар (умумий иқтисодий танглик, урушлар ва б.) натижасида юзага келадиган алоҳида бир давлатдаги тангликдан иборат. В. т. 1929— 33 й.лардаги жаҳон иқтисодий инқирози вақтида, шунингдек ундан кейинги депрессия даврида, айниқса узоқ давом этди. 1967 и. нояб.да Буюк Британияда фунт стерлинг девальвацияси муносабати б-н кучайган В.т. Франция ва Ғарбий Европанинг бошқа мамлакатларига ёйилди, АҚШ бу тангликдан четда қолишга ҳар қанча уринмасин, у барибир доллар ҳолатига салбий таъсир кўрсатди. Ўша вақтдан 1971 й.гача яна уч марта умумий В.т. бўлиб ўтди (1968 й. баҳорида олтин баҳосининг ошиб кетиши; 1969 й. Ғарбий Германия маркасининг девальвация қилиниши; 1971 й. майида Ғарбий Европанинг валюта марказларида вужудга келган В.т.). Умуман олганда халқаро валюта инқирозлари жаҳон валюта механизмида номувофиқликларни бартараф қилишга олиб келади. Мас., В.т. натижасида 1976—78 й.ларда Ямайка битими юзага келди. АҚШ доллари, Буюк Британия фунт стерлинги, Франция франки каби жаҳон-нинг етакчи валюталари девальвацияга учради, валюталарнинг олтин стандарти бекор қилинди. Ҳоз. пайтда тебранувчи валюта курсларининг кескин ўзгаришлари, халқаро кредитлар бўйича қарздорлик муаммолари В.т.ни юзага келтирувчи асосий сабаблар бўлиб қолмоқда.
Эсон Эгамов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.