Vanadiy

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 37–38-b. — ziyouz.com

Vanadiy (Vanadium), V - Mendeleyev davriy sistemasining V guruh kimyoviy elementi; atom raqami 23, at.m. 50,942; kulrang metall. Tabiiy V.ning ikkita izotopi bor. Barqaror 31V (99,75%) va beqaror 5»V (0,25%). 50V ning yarim yemiriliş davri 10y yil.

V.ni 1801 y.da meksikalik mineralog A. M. Del-Rio qönğir qörğoşin rudasida topgan. 1830 y.da şved kimyogari N. G. Sefstryom temir rudasida yangi element topib, uni skandinaviyalik gözallik xudosi Vaiadis nomi b-n atagan. V.ning Yer pöstidagi miqdori (oğirligi jihatdan 1,91O~2%, okean suvlarida 310-'%, ösimlik kullari tarkibida 6,1-10-3% bölib, ançagina tarqalgan, lekin asosan toğ jinslari va minerallarda uçraydi. V. minerallaridan patronit, roskoelit, mottramit, karnotit, vanadinit va b.ning sanoat ahamiyati bor. Titanomagnetit va qoldiq (fosforli) temir hamda oksidlangan mis-qörğoşin-rux rudalari V. manbai bölib xizmat qiladi.

V.ning ziçligi 6,11 g/sm3; suyuqlaniş t-rasi 1920», qaynaş t-rasi 3400». Odatdagi t-rada havo, dengiz suvi va işqor eritmalari ta'siriga berilmaydi; korroziyaga çidamliligi jihatdan titan va pölatdan yuqori turadi. V. 2, 3, 4 va 5 valentli birikmalar beradi. Şunga binoan VO b-n V2O3 (asos xossasi bor), VO2 (amfoter) va V2O5 (kislotalik xossaga ega) kabi oksidlari bor. Kislota va suvga çidamli nitridi VN (suyuqlaniş t-rasi 2360°) va yuqori darajada qattiq karbidi VC (suyuqlaniş t-rasi 2800°) ma'lum.

V.ning asosiy qismi (85%) qora metallurgiyada pölat, çöyan va qotişmalarning mustahkamligini, issiqqa, yemirilişga va korroziyaga çidamliligini oşiriş maqsadida işlatiladi. V. qirqiş işlarida, asbobsozlik va konstruksion material sifatida işlatiluvçi pölat tarkibiga ham kiradi. Galliy, kremniy va titan b-n hosil qilgan ba'zi qotişma hamda birikmalari öta ötkazuvçanlikka egaligi b-n diqqatga sazovor. Toza V.dan atom energetikasida va elektron asboblar i.ç. da ham foydalaniladi. V. birikmalari kimyo sanoatida katalizatorlar sifatida, şuningdek q.x., tibbiyot, töqimaçilikda, lok-böyoq, rezina, sopol, şişa i.ç.da, foto va kino sanoatida işlatiladi. V. birikmalari zaharli.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ВАНАДИЙ (Vanadium), V - Менделеев даврий системасининг V гуруҳ кимёвий элементи; атом рақами 23, ат.м. 50,942; кулранг металл. Табиий В.нинг иккита изотопи бор. Барқарор 31V (99,75%) ва беқарор 5»V (0,25%). 50V нинг ярим емирилиш даври 10й йил.

В.ни 1801 й.да мексикалик минералог А. М. Дель-Рио қўнғир қўрғошин рудасида топган. 1830 й.да швед кимёгари Н. Г. Сефстрём темир рудасида янги элемент топиб, уни скандинавиялик гўзаллик худоси Ваиадис номи б-н атаган. В.нинг Ер пўстидаги миқдори (оғирлиги жиҳатдан 1,91О~2%, океан сувларида 310-’%, ўсимлик куллари таркибида 6,1-10-3% бўлиб, анчагина тарқалган, лекин асосан тоғ жинслари ва минералларда учрайди. В. минералларидан патронит, роскоэлит, моттрамит, карнотит, ванадинит ва б.нинг саноат аҳамияти бор. Титаномагнетит ва қолдиқ (фосфорли) темир ҳамда оксидланган мис-қўрғошин-рух рудалари В. манбаи бўлиб хизмат қилади.

В.нинг зичлиги 6,11 г/см3; суюқланиш т-раси 1920», қайнаш т-раси 3400». Одатдаги т-рада ҳаво, денгиз суви ва ишқор эритмалари таъсирига берилмайди; коррозияга чидамлилиги жиҳатдан титан ва пўлатдан юқори туради. В. 2, 3, 4 ва 5 валентли бирикмалар беради. Шунга биноан VO б-н V2O3 (асос хоссаси бор), VO2 (амфотер) ва V2O5 (кислоталик хоссага эга) каби оксидлари бор. Кислота ва сувга чидамли нитриди VN (суюқланиш т-раси 2360°) ва юқори даражада қаттиқ карбиди VC (суюқланиш т-раси 2800°) маълум.

В.нинг асосий қисми (85%) қора металлургияда пўлат, чўян ва қотишмаларнинг мустаҳкамлигини, иссиққа, емирилишга ва коррозияга чидамлилигини ошириш мақсадида ишлатилади. В. қирқиш ишларида, асбобсозлик ва конструкцион материал сифатида ишлатилувчи пўлат таркибига ҳам киради. Галлий, кремний ва титан б-н ҳосил қилган баъзи қотишма ҳамда бирикмалари ўта ўтказувчанликка эгалиги б-н диққатга сазовор. Тоза В.дан атом энергетикасида ва электрон асбоблар и.ч. да ҳам фойдаланилади. В. бирикмалари кимё саноатида катализаторлар сифатида, шунингдек қ.х., тиббиёт, тўқимачиликда, лок-бўёқ, резина, сопол, шиша и.ч.да, фото ва кино саноатида ишлатилади. В. бирикмалари заҳарли.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.