Vandallar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 40-b. — ziyouz.com
Vandallar — qad. german xalqlarining şarqiy tarmoğiga mansub kabila; dastlab Yutlandiya ya.o.da, mil. av. 1-a.dan esa — Oder va Visla daryolari, şuningdek Sudet va Karpat toglari oraliğidagi hududlarda yaşaşgan. V. ikki qavmga (silinglar va xasdinglar) bölingan. Mil. 2-a.da Markoman uruşida qatnaşib, hoz. Vengriya hududiga qadar siljiganlar. 4-a.da Pannoniyada örnaşib olgan V. Rimga yollanma askarlar yetkazib berişgan, ular orasidan iqtidorli sarkardalar ham (mas., Stilixon) yetişib çiqqan. V. alanlar va svevlar b-n birgalikda Ğarbga yuriş qilib (406), Reyn daryosidan keçib ötişgan va butun Galliyani bosib ötib Ispaniyaga qadar borişgan (409). Bu töğrida hoz. Andalusiya (Vandalusiya) provinsiyasiping nomi hanuzgaça eslatib turadi. Silinglar Ispaniyada vestgotlar tomonidan deyarli tor-mor etilganlar, xasdinglar esa Geizerix rahbarligi ostida 429—439 y.larda Rim imperiyasiga qaraşli Şim. Afrikani bosib olganlar va hoz. Tunis hududida örnaşganlar. V. qirolligi Rim imperiyasiga tobe yerlarda barpo etilgan birinçi german qirolligi edi. V. floti Örta dengizda hukmron bölib olgan. V. 455 y. Rimni talon-taroj qilişgan, Balsar o.lari, Sardiniya va Korsikani egallaşgan. Vizantiya sarkardasi Velizariy 533— 534 y.larda V. qirolligini zabt etgan. V. tarixda özlarining talonçilik, bosqinçiliklari b-n maşhur bölişgan. Şu tufayli madaniy qadriyatlarni bekordan bekorga yöq qilinişini anglatuvçi vandalizm tuşunçasi paydo bölgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВАНДАЛЛАР — қад. герман халқларининг шарқий тармоғига мансуб кабила; дастлаб Ютландия я.о.да, мил. ав. 1-а.дан эса — Одер ва Висла дарёлари, шунингдек Судет ва Карпат тоглари оралиғидаги ҳудудларда яшашган. В. икки қавмга (силинглар ва хасдинглар) бўлинган. Мил. 2-а.да Маркоман урушида қатнашиб, ҳоз. Венгрия ҳудудига қадар силжиганлар. 4-а.да Паннонияда ўрнашиб олган В. Римга ёлланма аскарлар етказиб беришган, улар орасидан иқтидорли саркардалар ҳам (мас., Стилихон) етишиб чиққан. В. аланлар ва свевлар б-н биргаликда Ғарбга юриш қилиб (406), Рейн дарёсидан кечиб ўтишган ва бутун Галлияни босиб ўтиб Испанияга қадар боришган (409). Бу тўғрида ҳоз. Андалусия (Вандалусия) провинциясипинг номи ҳанузгача эслатиб туради. Силинглар Испанияда вестготлар томонидан деярли тор-мор этилганлар, хасдинглар эса Геизерих раҳбарлиги остида 429—439 й.ларда Рим империясига қарашли Шим. Африкани босиб олганлар ва ҳоз. Тунис ҳудудида ўрнашганлар. В. қироллиги Рим империясига тобе ерларда барпо этилган биринчи герман қироллиги эди. В. флоти Ўрта денгизда ҳукмрон бўлиб олган. В. 455 й. Римни талон-тарож қилишган, Балсар о.лари, Сардиния ва Корсикани эгаллашган. Византия саркардаси Велизарий 533— 534 й.ларда В. қироллигини забт этган. В. тарихда ўзларининг талончилик, босқинчиликлари б-н машҳур бўлишган. Шу туфайли маданий қадриятларни бекордан бекорга йўқ қилинишини англатувчи вандализм тушунчаси пайдо бўлган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.