Vaqt aylanişi
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 75-b. — ziyouz.com
Vaqt aylanişi VAQT AYLANIŞI, vaqt inversiyasi — nazariy hisoblarda vaqt işorasining özgarişi. Klassik mexanika yoki kvant mexanikada obyektning sönggi holatiga qarab dastlabki holati I. Nyuton yoki E. Şryodinger differensial tenglamalaridan aniqlanadi. Fizik hodisalar özgarişini ifodalovçi formulalarda manfiy işorali vaqt iştirok qilişi mumkin, bunday formulalardan foydalanib teskari yönalişdagi vaqt hisoblab çiqiladi. V. a. tuşunçasi elementar zarralar nazariyasida ham muhim ahamiyatga ega. Nazariy hisoblarda töğri va teskari yönalişlardagi vaqt ötişi haqida gapirilsada, haqiqiy moddiy jarayonlarda vaqt faqat bir tomonga qarab ötadi, ya'ni ötmişdan kelajakka yönaladi. Jismlar holatining özgarişi, radioaktiv moddalarning yemirilişi, organizmlarning hayot jarayoni va ş. k. tabiat hodisalari vaqgning qaytarilmasligini, uning faqat bir tomonlama özgarişini körsatuvçi dalillardir. Vaqtning qaytarilmasligi materiyaning yaşaş şakllari bölgan fazo va vaqt orasidagi muhim tafovutlardan biridir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВАҚТ АЙЛАНИШИ, вақт инверсияси — назарий ҳисобларда вақт ишорасининг ўзгариши. Классик механика ёки квант механикада объектнинг сўнгги ҳолатига қараб дастлабки ҳолати И. Ньютон ёки Э. Шрёдингер дифференциал тенгламаларидан аниқланади. Физик ҳодисалар ўзгаришини ифодаловчи формулаларда манфий ишорали вақт иштирок қилиши мумкин, бундай формулалардан фойдаланиб тескари йўналишдаги вақт ҳисоблаб чиқилади. В. а. тушунчаси элементар зарралар назариясида ҳам муҳим аҳамиятга эга. Назарий ҳисобларда тўғри ва тескари йўналишлардаги вақт ўтиши ҳақида гапирилсада, ҳақиқий моддий жараёнларда вақт фақат бир томонга қараб ўтади, яъни ўтмишдан келажакка йўналади. Жисмлар ҳолатининг ўзгариши, радиоактив моддаларнинг емирилиши, организмларнинг ҳаёт жараёни ва ш. к. табиат ҳодисалари вақгнинг қайтарилмаслигини, унинг фақат бир томонлама ўзгаришини кўрсатувчи далиллардир. Вақтнинг қайтарилмаслиги материянинг яшаш шакллари бўлган фазо ва вақт орасидаги муҳим тафовутлардан биридир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.