Vaqt xizmati
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 77-b. — ziyouz.com
Vaqt xizmati — 1) vaqtni aniqlaş va «saqlaş» hamda uni aniq vaqt radiosignallari yordamida uzatiş va qabul qilişga doir uyğunlaşgan işlar majmui. Aniq vaqt yulduzlarni kuzatiş orqali va b. usullar b-n aniqlanadi. Uni astronomik soat va b. vakt etalonlari yordamida «saqlanadi». V. x. astrometriya tadqiqotlari jumlasiga kiradi; 2) vaqtni aniqlaş, uni aniq yuradigan soatlar yordamida «saqlaş», vaqt radiosignallari yordamida uzatiş va qabul qiliş kabi işlar b-n şuğullanadigan astronomik muassasa. Astronomik kuzatişlar yordamida aniq vaqtni topiş — yoritqiçlar, mas., yulduzlarning meridiandan ötiş (kulminatsiya) paytida soat töğrilamasini aniqlaşdan iborat. Soat töğrilamasi yetarliça aniq bölişi uçun, odatda, 10—12 yulduz kuzatiladi. V. x. asosan meridianga örnatilgan passaj asboblar b-n ta'minlanadi. Ba'zan, fotografik zenit trubadan ham foydalaniladi. Hozir fotoelektrik passaj asbobi köp qöllaniladi. Har sutkada topilgan soat töğrilamalarining farqi olinib, soatning sutkali yurişi (ilgarilaşi yoki orqada qolişi) topiladi. Astronomik soatning sutkali yurişiga asoslanib, astronomik kuzatişlar ötkazilmagan paytlar uçun ham aniq vaqtni hisoblab topiş mumkin. Bunday paytlarda vaqt juda aniq yuradigan bir neçta astronomik soat yordamida aniqlanadi va «saqlanadi». Bunda mayatnikli soatlar, kvars soatlar, atom soatlardan foydalaniladi. V. x. har kunning ma'lum soatlarida radio orqali aniq vaqt signallarini berib turadigan st-yalar köp. Yer yuzidagi V. x. işlarini Parijdagi Xalqaro vaqt byurosi boşqarib turadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВАҚТ ХИЗМАТИ — 1) вақтни аниқлаш ва «сақлаш» ҳамда уни аниқ вақт радиосигналлари ёрдамида узатиш ва қабул қилишга доир уйғунлашган ишлар мажмуи. Аниқ вақт юлдузларни кузатиш орқали ва б. усуллар б-н аниқланади. Уни астрономик соат ва б. вакт эталонлари ёрдамида «сақланади». В. х. астрометрия тадқиқотлари жумласига киради; 2) вақтни аниқлаш, уни аниқ юрадиган соатлар ёрдамида «сақлаш», вақт радиосигналлари ёрдамида узатиш ва қабул қилиш каби ишлар б-н шуғулланадиган астрономик муассаса. Астрономик кузатишлар ёрдамида аниқ вақтни топиш — ёритқичлар, мас., юлдузларнинг меридиандан ўтиш (кульминация) пайтида соат тўғриламасини аниқлашдан иборат. Соат тўғриламаси етарлича аниқ бўлиши учун, одатда, 10—12 юлдуз кузатилади. В. х. асосан меридианга ўрнатилган пассаж асбоблар б-н таъминланади. Баъзан, фотографик зенит трубадан ҳам фойдаланилади. Ҳозир фотоэлектрик пассаж асбоби кўп қўлланилади. Ҳар суткада топилган соат тўғриламаларининг фарқи олиниб, соатнинг суткали юриши (илгарилаши ёки орқада қолиши) топилади. Астрономик соатнинг суткали юришига асосланиб, астрономик кузатишлар ўтказилмаган пайтлар учун ҳам аниқ вақтни ҳисоблаб топиш мумкин. Бундай пайтларда вақт жуда аниқ юрадиган бир нечта астрономик соат ёрдамида аниқланади ва «сақланади». Бунда маятникли соатлар, кварц соатлар, атом соатлардан фойдаланилади. В. х. ҳар куннинг маълум соатларида радио орқали аниқ вақт сигналларини бериб турадиган ст-ялар кўп. Ер юзидаги В. х. ишларини Париждаги Халқаро вақт бюроси бошқариб туради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.