Vaqtni tejaş qonuni
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 78–79-b. — ziyouz.com
Vaqtni tejaş qonuni - ijtimoiy i. ç. samaradorligini oşirib boriş manbai va usulini tavsiflaydigan umumiy iqtisodiy qonunlardan biri. V. t. q. mehnatni, iş vaqtini tejaş, şuningdek iş paytida vaqt omilining qadrlanişini bildirib. ilğor texnika va texnologiyani joriy etiş evaziga mahsulot i. ç.ga ketgan vaqt tejalib, mehnat unumdorligining ösişida namoyon böladi. V. t. q. mazmuni — jonli va buyumlaşgan mehnatni tejaşni, ya'ni ayni mehnat jarayonida iş vaktini tejaşni hamda ötgan davrdagi iş vaqti sarflarining natijalari (xom aşyo, materiallar, maşinalar, jihozlar va boşqa i.ç. vositalari)ni tejaşni ham öz içiga oladi. Şu sababli mehnat unumdorligining ösişi, maşina va jihozlardan foydalanişni yaxşilaş, materialtalablikni pasaytiriş, xöjalik proporsiyalarini optimallaştiriş va boşqalar V. t. q.ning amal qiliş körinişlariga kiradi. Şu jihatdan korxona, firma, taşkilot va b. ilgor texnika va texnologiyani qöllaş, mehnatni, i. ç.ni, boşqaruvni takomillaştirib borişdan manfaatdor böladi. Jamiyat manfaatini közlab davlat mehnat unumdorligini iqtisodiyotning barça tarmoqlarida uzluksiz oşiriş çora-tadbirlarini köradi. V. t. q., birinçidan, mahsulot i. ç. jarayonida bevosita vaqtni tejaş (mahsulot i. ç.ga ketadigan mehnat sarfini kamaytiriş), ikkinçidan vaqt fondidan samarali foydalanişni talab etadi. Bunda mehnat unumdorligi oşişi b-n mahsulot i. ç.ga ketgan vaqt qisqaradi, vaqt birligida işlab çiqariladigan mahsulot hajmi köpayadi. Jamiyat nuqtai nazaridan vaqtni tejaş mahsulot i. ç.da sarf qilinadigan mehnat va buyumlaşgan mehnat sarfini kamaytirişdan iborat. Konkret korxonada mehnat unumdorligining ösişi, vaqtning tejalişi, oxir oqibatda jamiyat miqyosida ijtimoiy mehnat unumdorligining oşişiga olib keladi. Şuning uçun şaxsiy mehnat unumdorligini oşirişga qaratilgan harakatlar xalq xöjaligi miqyosida sarf-xarajatlarni kamaitirişga va ijtimoiy mehnat unumdorligini oşirişga bevosita ta'sir körsatadi. Vaqtni tejaş usullari i. ç.jarayonini tezlaştiradigan çora-tadbirlarni qöllab i. ç.ni intensivlaştiriş (mas., bir işçining bir iş joyida ikkita va undan köp dastgohni boşqarişi, i. ç. jarayonida robotlarni qöllaş, jarayonlarni boşqarişda mikroprotsessorlar, kompyuterlarni qöllaş va b. vositasida vaqtni tejaş); bir neça jarayonlarni bir vaqtda bajariş (mas., asosiy texnologik operatsiya, yordamçi jarayonlar, tayyorlov-yakunlov, ölçaş-nazorat va b.) dan iborat.
V. t. q. işçilarni, firma, kompaniya xodimlari va rahbarlarini mehnat unumdorligini oşiriş, mahsulot i. ç.ga ketadigan vaqtni qisqartiriş çoratadbirlarini işlab çiqib amalga oşirişdan manfaatdor qiladi. Çunki şu yöl 6-n mamlakat iqtisodiyoti rivojlanib, talab tölaroq qondiriladi, aholi turmuş darajasi yaxşilanadi.
Sadir Salimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВАҚТНИ ТЕЖАШ ҚОНУНИ - ижтимоий и. ч. самарадорлигини ошириб бориш манбаи ва усулини тавсифлайдиган умумий иқтисодий қонунлардан бири. В. т. қ. меҳнатни, иш вақтини тежаш, шунингдек иш пайтида вақт омилининг қадрланишини билдириб. илғор техника ва технологияни жорий этиш эвазига маҳсулот и. ч.га кетган вақт тежалиб, меҳнат унумдорлигининг ўсишида намоён бўлади. В. т. қ. мазмуни — жонли ва буюмлашган меҳнатни тежашни, яъни айни меҳнат жараёнида иш вактини тежашни ҳамда ўтган даврдаги иш вақти сарфларининг натижалари (хом ашё, материаллар, машиналар, жиҳозлар ва бошқа и.ч. воситалари)ни тежашни ҳам ўз ичига олади. Шу сабабли меҳнат унумдорлигининг ўсиши, машина ва жиҳозлардан фойдаланишни яхшилаш, материалталабликни пасайтириш, хўжалик пропорцияларини оптималлаштириш ва бошқалар В. т. қ.нинг амал қилиш кўринишларига киради. Шу жиҳатдан корхона, фирма, ташкилот ва б. илгор техника ва технологияни қўллаш, меҳнатни, и. ч.ни, бошқарувни такомиллаштириб боришдан манфаатдор бўлади. Жамият манфаатини кўзлаб давлат меҳнат унумдорлигини иқтисодиётнинг барча тармоқларида узлуксиз ошириш чора-тадбирларини кўради. В. т. қ., биринчидан, маҳсулот и. ч. жараёнида бевосита вақтни тежаш (маҳсулот и. ч.га кетадиган меҳнат сарфини камайтириш), иккинчидан вақт фондидан самарали фойдаланишни талаб этади. Бунда меҳнат унумдорлиги ошиши б-н маҳсулот и. ч.га кетган вақт қисқаради, вақт бирлигида ишлаб чиқариладиган маҳсулот ҳажми кўпаяди. Жамият нуқтаи назаридан вақтни тежаш маҳсулот и. ч.да сарф қилинадиган меҳнат ва буюмлашган меҳнат сарфини камайтиришдан иборат. Конкрет корхонада меҳнат унумдорлигининг ўсиши, вақтнинг тежалиши, охир оқибатда жамият миқёсида ижтимоий меҳнат унумдорлигининг ошишига олиб келади. Шунинг учун шахсий меҳнат унумдорлигини оширишга қаратилган ҳаракатлар халқ хўжалиги миқёсида сарф-харажатларни камаитиришга ва ижтимоий меҳнат унумдорлигини оширишга бевосита таъсир кўрсатади. Вақтни тежаш усуллари и. ч.жараёнини тезлаштирадиган чора-тадбирларни қўллаб и. ч.ни интенсивлаштириш (мас., бир ишчининг бир иш жойида иккита ва ундан кўп дастгоҳни бошқариши, и. ч. жараёнида роботларни қўллаш, жараёнларни бошқаришда микропроцессорлар, компьютерларни қўллаш ва б. воситасида вақтни тежаш); бир неча жараёнларни бир вақтда бажариш (мас., асосий технологик операция, ёрдамчи жараёнлар, тайёрлов-якунлов, ўлчаш-назорат ва б.) дан иборат.
В. т. қ. ишчиларни, фирма, компания ходимлари ва раҳбарларини меҳнат унумдорлигини ошириш, маҳсулот и. ч.га кетадиган вақтни қисқартириш чоратадбирларини ишлаб чиқиб амалга оширишдан манфаатдор қилади. Чунки шу йўл 6-н мамлакат иқтисодиёти ривожланиб, талаб тўлароқ қондирилади, аҳоли турмуш даражаси яхшиланади.
Садир Салимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.