Varaxşa
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 46–48-b. — ziyouz.com
Varaxşa — qad. şahar xarobasi. Buxorodan 40 km şim.-ğarbda, Daşti Urganji kölining qad. Rajfandun vohasida joylaşgan. V. mayd. 9 ga va bal. 10— 20 m li ulkan tepa şaklida saqlangan. V. va uning atrofida V. A. Şişkin (1937-39, 1947-54) keng kölamda arxeologik tadqiqotlar olib borgan; A. Muhammadjonov (1975—77), O. V. Obelçenko (1977—79), G. V. Şişkina (1987—90) ham V.ning ayrim qismlarida qazişmalar olib borişgan. Arxeologik qazişmalardan ma'lum bölişiça, V. mil. av. 2-a.da bir-biriga tutaşgan bir neçta istehkomli qişloqlar tarzida qad kötargan. V. xarobalarining şim.- ğarbida qad. qörğonlardan birining taşqi devori hamda yarim doira şakldagi burji (içki sahni 4,5x5 m) kavlab örganilgan. Devor (qalinligi 1,8—1,9 m) xom ğiştdan (hajmi 37x41x10 sm) qurilgan. Devor va burjlarida paykonsimon nişon tuynuklari (içki tomoni 38—40 sm, taşqarisi 75—80 sm, kengligi 20—22 sm) oçilgan. Mil. av. 2— 1-a.larda va mil. 1— 2-a.larda V. va uning atrofida madaniy hayot gullagan. 3—4-alarda V. tanazzulga uçragan. 5-a.da V. yana tiklanib Buxoroning qad. hukmdorlari — buxorxudotlarnint qarorgohiga aylangan. Şu davrda V. mustahkam devor b-n öralgan, uning jan. qismida ark qurilgan. 8—10-a. larda ayniqsa obod bölgan. V. va uning atroflari 12 kanal b-n suğorilib, Rajfandun vohasidagi eng yirik va markaziy qal'alardan biriga aylangan. Buxoro va Xorazm oraliğidagi karvon yöli V. orqali ötgan (Istaxriy va Ibn Havqal ma'lumotlari). Har ön beş kunda V.da bir kunlik, yil oxirida 20 kunlik bozor sayli (navrözi kaşo varzon, ya'ni dehqonlar yangi yili) ötkazilgan (Narşaxiy). Buxorxudotlar qarorgohi qilinişi b-n V. yirik şaharga aylangan. 11—12-a. larda uning hududi eniga 6 km dan ziyod bölgan. 12-a.da V. vohasidagi hayot tösatdan noma'lum sabablarga köra töxtab qolgan.
Me'morligi va san'ati. 1949— 54 y.larda V. tarixi va me'morligi örganildi. Kvadrat şakldagi yirik xom ğiştlardan qöşminora tarzida örab çiqilgan tagkursi (bal. 15 m)larning biriga podşo capoyi va ikkinçisiga soqçixonali darvozaxona bino qilingan. Arkning şarqiy qismida tomi ravoqsimon gumbaz tarzida yopilgan uzun yölaksimon (navkarxona va darvozaxona) xonalar mavjud bölgan. Arkning markazida jan. tomoni mudofaa devoriga yondoşgan V. hukmdorining saroyi joylaşgan. U Şarqiy (11,5x17 m) va Ğarbiy (6,6x7,25 m) mehmonxona hamda Qizil xona (zal) (8,5x12 m) lardan iborat bölgan. Saroy ğarb tomonidan 3 ravoqli gançkori ustunlar örnatilgan haşamatli peşayvon b-n öralgan. Ayvon ravoqlarining ustunlari va toqilari gançkori qabartma tasvirlar hamda turli xil girixlar b-n bezatilgan. Saroyning Kizil xona va Şarqiy mehmonxonalari töla kavlab oçilgan. Xona devorlari mayda somonli loy suvoq ustidan yupqa ganç suvoq qilinib, devoriy rasmlar qizil, sariq, kulrang, qora, zangori, puşti va jigarrang böyoqlar b-n bezatilgan. Ularda turli xil manzaralar, fil mingan şahzoda va çokarlarning old va ortdan çovut solgan qoplonlar b-n olişuvi; qayrilib nişonga kamondan öq uzayotgan ot ustidagi çavandoz, qanotli tuya şaklidagi oltin taxtda ötirgan hukmdor tasvirlangan.Şarqiy mehmon-xona devorida tiz çökib, qölida qadah tutgan malika, belida şamşir, bir qölida qisqiç uşlagan podşoh, örtada vazasimom otaşgoxda yonib turgan muqaddas olov-azarxurro, otaşgoxdan öngda beliga xanjar taqilgan şahzodaning tiz çökib ibodat qilayotgan tasviri yoki sovut va dubulğa kiygan, qöllarida nayza, qalqon uşlagan suvoriylarning jang qilayotgan, şuningdek butazor, töqay içidagi ov manzarasi kabi tasvirlar ayniqsa diqqatga sazovordir.
Arxeologik topilmalardan aniqlanişiça, jan. xonalarning ikkinçi qavatidagi xona gançkori naqşlar b-n bezatilgan ekan. Köplab topilgan qabartma gançkori naqşlar orasida hovuzda suzib yurgan baliqlar, yelkasidan öq yegan arxar, yelib borayotgan jayran, bedanalar, ayol boşli baxt quşi — Humo, hamlaga tayyorlanayotgan ajdarho, taqimiga sadoq boğlagan suvoriy hamda köpdan-köp ayollarning boş qismlari b-n bir qatorda turli xil islimiy va girih parçalari uçraydi.
Ad.: Şişkin V. A., Varaxşa, M., 1963; Narşaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966.
Abdulahad Muhammadjanov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВАРАХША — қад. шаҳар харобаси. Бухородан 40 км шим.-ғарбда, Дашти Урганжи кўлининг қад. Ражфандун воҳасида жойлашган. В. майд. 9 га ва бал. 10— 20 м ли улкан тепа шаклида сақланган. В. ва унинг атрофида В. А. Шишкин (1937-39, 1947-54) кенг кўламда археологик тадқиқотлар олиб борган; А. Муҳаммаджонов (1975—77), О. В. Обельченко (1977—79), Г. В. Шишкина (1987—90) ҳам В.нинг айрим қисмларида қазишмалар олиб боришган. Археологик қазишмалардан маълум бўлишича, В. мил. ав. 2-а.да бир-бирига туташган бир нечта истеҳкомли қишлоқлар тарзида қад кўтарган. В. харобаларининг шим.- ғарбида қад. қўрғонлардан бирининг ташқи девори ҳамда ярим доира шаклдаги буржи (ички саҳни 4,5x5 м) кавлаб ўрганилган. Девор (қалинлиги 1,8—1,9 м) хом ғиштдан (ҳажми 37x41x10 см) қурилган. Девор ва буржларида пайконсимон нишон туйнуклари (ички томони 38—40 см, ташқариси 75—80 см, кенглиги 20—22 см) очилган. Мил. ав. 2— 1-а.ларда ва мил. 1— 2-а.ларда В. ва унинг атрофида маданий ҳаёт гуллаган. 3—4-аларда В. таназзулга учраган. 5-а.да В. яна тикланиб Бухоронинг қад. ҳукмдорлари — бухорхудотларнинт қароргоҳига айланган. Шу даврда В. мустаҳкам девор б-н ўралган, унинг жан. қисмида арк қурилган. 8—10-а. ларда айниқса обод бўлган. В. ва унинг атрофлари 12 канал б-н суғорилиб, Ражфандун воҳасидаги энг йирик ва марказий қалъалардан бирига айланган. Бухоро ва Хоразм оралиғидаги карвон йўли В. орқали ўтган (Истахрий ва Ибн Ҳавқал маълумотлари). Ҳар ўн беш кунда В.да бир кунлик, йил охирида 20 кунлик бозор сайли (наврўзи кашо варзон, яъни деҳқонлар янги йили) ўтказилган (Наршахий). Бухорхудотлар қароргоҳи қилиниши б-н В. йирик шаҳарга айланган. 11—12-а. ларда унинг ҳудуди энига 6 км дан зиёд бўлган. 12-а.да В. воҳасидаги ҳаёт тўсатдан номаълум сабабларга кўра тўхтаб қолган.
Меъморлиги ва санъати. 1949— 54 й.ларда В. тарихи ва меъморлиги ўрганилди. Квадрат шаклдаги йирик хом ғиштлардан қўшминора тарзида ўраб чиқилган тагкурси (бал. 15 м)ларнинг бирига подшо capoйи ва иккинчисига соқчихонали дарвозахона бино қилинган. Аркнинг шарқий қисмида томи равоқсимон гумбаз тарзида ёпилган узун йўлаксимон (навкархона ва дарвозахона) хоналар мавжуд бўлган. Аркнинг марказида жан. томони мудофаа деворига ёндошган В. ҳукмдорининг саройи жойлашган. У Шарқий (11,5x17 м) ва Ғарбий (6,6x7,25 м) меҳмонхона ҳамда Қизил хона (зал) (8,5x12 м) лардан иборат бўлган. Сарой ғарб томонидан 3 равоқли ганчкори устунлар ўрнатилган ҳашаматли пешайвон б-н ўралган. Айвон равоқларининг устунлари ва тоқилари ганчкори қабартма тасвирлар ҳамда турли хил гирихлар б-н безатилган. Саройнинг Кизил хона ва Шарқий меҳмонхоналари тўла кавлаб очилган. Хона деворлари майда сомонли лой сувоқ устидан юпқа ганч сувоқ қилиниб, деворий расмлар қизил, сариқ, кулранг, қора, зангори, пушти ва жигарранг бўёқлар б-н безатилган. Уларда турли хил манзаралар, фил минган шаҳзода ва чокарларнинг олд ва ортдан човут солган қоплонлар б-н олишуви; қайрилиб нишонга камондан ўқ узаётган от устидаги чавандоз, қанотли туя шаклидаги олтин тахтда ўтирган ҳукмдор тасвирланган.Шарқий меҳмон-хона деворида тиз чўкиб, қўлида қадаҳ тутган малика, белида шамшир, бир қўлида қисқич ушлаган подшоҳ, ўртада вазасимом оташгохда ёниб турган муқаддас олов-азархурро, оташгохдан ўнгда белига ханжар тақилган шаҳзоданинг тиз чўкиб ибодат қилаётган тасвири ёки совут ва дубулға кийган, қўлларида найза, қалқон ушлаган суворийларнинг жанг қилаётган, шунингдек бутазор, тўқай ичидаги ов манзараси каби тасвирлар айниқса диққатга сазовордир.
Археологик топилмалардан аниқланишича, жан. хоналарнинг иккинчи қаватидаги хона ганчкори нақшлар б-н безатилган экан. Кўплаб топилган қабартма ганчкори нақшлар орасида ҳовузда сузиб юрган балиқлар, елкасидан ўқ еган архар, елиб бораётган жайран, беданалар, аёл бошли бахт қуши — Ҳумо, ҳамлага тайёрланаётган аждарҳо, тақимига садоқ боғлаган суворий ҳамда кўпдан-кўп аёлларнинг бош қисмлари б-н бир қаторда турли хил ислимий ва гириҳ парчалари учрайди.
Ад.: Шишкин В. А., Варахша, М., 1963; Наршахий, Бухоро тарихи, Т., 1966.
Абдулаҳад Муҳаммаджанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.