Vardonze

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 49–50-b. — ziyouz.com

Vardonze VARDONZE, Varzonze, Vardona, Vardanzi — Buxoro viloyatining Şofirkon tumanidagi «Qörğoni Vardonze» nomi b-n maşhur yodgorlik (6—19-a.lar). Qörğonning uz. 110 m, kengligi 60—70 m, bal. 45—50 m. Vardonxudotlarning maxsus qarorgohi bölgan. Rivoyatlarga köra, Şopurkom (Şopur + kom (ariq)) atamasi sosoniylar şahzodasi Şopur ismidan olingan. Şopur Buxoroga kelib, buxorxudotlan yer olib qasr va qişloq qurdirgan va unga ariq keltirgan. Narşaxiyning yozişiça, bu katta bir qişloq bölib, kuhandizga, katta va mus-tahkam hisorga ega. U Turkistonning çegarasida joylaşgan. U joyda har haftada bir kuni bozor bölib savdogarlar köp kelar edi. Arablar hujumi arafasida (8-a. boşi) V. Buxorodan alohida mustaqil podşolik poytaxtiga aylangan. V. hukmdori vardonxudot arablar uçun buxorxudotlardan xavfliroqbölgan. 10-a. da V. obod şahar edi. V.da töqilgan ka'bapöş Makkaga olib borilgan. Akad. Ya. Ğulomovniş arxeologik va etn. kuzatişlari V.ning 19-a. oxirlarigaça obod savdohunarmandçilik şaharçasi bölib kelganligini körsatadi. 18—20-a. boşlarida V. Buxoro amirligining Şofirkon tumani markazi bölgan. 18—19-a. larga kelib Buxoro amirligi va Xiva xonligi örtasidagi içki nizolardan V. ança jabrlangan. S. Ayniy guvohlik berişiça, 1880-y.larda V. va uning atroflarini qattiq şamol natijasida kuçli qum bosadi. Şunday bölişiga qaramasdan, V. 20-a.ning boşida ham obod bölib, savdo va hunarmandçilik markazi sifatidagi öz mavqeini saqlab qoldi. Mulla Qurbonjon Fitrai Vardonzehiy Buxoriy (vafoti 1888 y.) V.da tuğilib ösgan bölib, tojik va özbek tillarida şe'rlar yozgan, Buxoroning maşhur qozilaridan biri bölgan. V. va uning atroflari Buxoro amirligi, qizil askarlar tomonidan tugatilgaç, BXSRda boşlangan mujohidlar harakatining asosiy markazlaridan biriga aylandi (1920-24 y.lar). Aholi 1954 y. gaça V. qörğonida yaşagan, sönggi qum bosişdan keyin uni tark etişga majbur bölgan. Bugungi kunga kelib V. örnida qörğontepalik mavjud. Qörğonning ustida marmartoş saqlanib qolgan. Hoz. paytda qörğon atrofi nurab, ança yemirilib, ayrim joylari öpirilib ketgan. Bu hududda Qörğoni Vardonze, Köhna Vardonze qişloklari bor. Vardonze davlat tabiat yodgorligi taşkil qilingan.

Ad.: Narşaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966; Istoriya at-Tabari, T., 1987.

Qahramon Rajabov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ВАРДОНЗЕ, Варзонзе, Вардона, Варданзи — Бухоро вилоятининг Шофиркон туманидаги «Қўрғони Вардонзе» номи б-н машҳур ёдгорлик (6—19-а.лар). Қўрғоннинг уз. 110 м, кенглиги 60—70 м, бал. 45—50 м. Вардонхудотларнинг махсус қароргоҳи бўлган. Ривоятларга кўра, Шопурком (Шопур + ком (ариқ)) атамаси сосонийлар шаҳзодаси Шопур исмидан олинган. Шопур Бухорога келиб, бухорхудотлан ер олиб қаср ва қишлоқ қурдирган ва унга ариқ келтирган. Наршахийнинг ёзишича, бу катта бир қишлоқ бўлиб, куҳандизга, катта ва мус-таҳкам ҳисорга эга. У Туркистоннинг чегарасида жойлашган. У жойда ҳар ҳафтада бир куни бозор бўлиб савдогарлар кўп келар эди. Араблар ҳужуми арафасида (8-а. боши) В. Бухородан алоҳида мустақил подшолик пойтахтига айланган. В. ҳукмдори вардонхудот араблар учун бухорхудотлардан хавфлироқбўлган. 10-а. да В. обод шаҳар эди. В.да тўқилган каъбапўш Маккага олиб борилган. Акад. Я. Ғуломовниш археологик ва этн. кузатишлари В.нинг 19-а. охирларигача обод савдоҳунармандчилик шаҳарчаси бўлиб келганлигини кўрсатади. 18—20-а. бошларида В. Бухоро амирлигининг Шофиркон тумани маркази бўлган. 18—19-а. ларга келиб Бухоро амирлиги ва Хива хонлиги ўртасидаги ички низолардан В. анча жабрланган. С. Айний гувоҳлик беришича, 1880-й.ларда В. ва унинг атрофларини қаттиқ шамол натижасида кучли қум босади. Шундай бўлишига қарамасдан, В. 20-а.нинг бошида ҳам обод бўлиб, савдо ва ҳунармандчилик маркази сифатидаги ўз мавқеини сақлаб қолди. Мулла Қурбонжон Фитраи Вардонзеҳий Бухорий (вафоти 1888 й.) В.да туғилиб ўсган бўлиб, тожик ва ўзбек тилларида шеърлар ёзган, Бухоронинг машҳур қозиларидан бири бўлган. В. ва унинг атрофлари Бухоро амирлиги, қизил аскарлар томонидан тугатилгач, БХСРда бошланган мужоҳидлар ҳаракатининг асосий марказларидан бирига айланди (1920-24 й.лар). Аҳоли 1954 й. гача В. қўрғонида яшаган, сўнгги қум босишдан кейин уни тарк этишга мажбур бўлган. Бугунги кунга келиб В. ўрнида қўрғонтепалик мавжуд. Қўрғоннинг устида мармартош сақланиб қолган. Ҳоз. пайтда қўрғон атрофи нураб, анча емирилиб, айрим жойлари ўпирилиб кетган. Бу ҳудудда Қўрғони Вардонзе, Кўҳна Вардонзе қишлоклари бор. Вардонзе давлат табиат ёдгорлиги ташкил қилинган.

Ад.: Наршахий, Бухоро тарихи, Т., 1966; История ат-Табари, Т., 1987.

Қаҳрамон Ражабов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.