Varrak
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 55-b. — ziyouz.com
Varrak — şamolda uçiriladigan öyinçoq. Sirtiga şamol bosimi ta'sir etişi natijasida havoga kötariladi. Asosiy qismlari: qamişlarga tarang tortilgan mato yoki xitoy qoğoz (aerodinamik sirt), çillakka (ğaltakka) öralgan ip, V.ni ipga ulaydigan nizomlar, V.ni osmonda muallaq tutib turadigan şokildalar yoki dum. V.lar turli şakllarda yasaladi. Şakliga köra, V. beş qamişli (oddiy), ikki qamişli (laylaki), sirtlarining şakli böyiça bir tekislikli hamda köp tekislikli (ajdarsimon) va b., şokildalari turiga köra ikki, uç, qator şokildali va dumli xillarga bölinadi. Katta-kiçikligiga köra oddiy va katta (quroq) V.lar böladi. Oddiy beş qamişli V.ni yasaşda qoğoz yoki mato töğri törtburçak şaklda biçiladi. Qamişlar bir xil yöğonlikda yöniladi va biçilgan xitoy qoğozga yelim b-n avval örtamak, keyin boşamak 2, belamak 3, şoxamak 4 lar yopiştiriladi. Söngra belamakka tumorça, şoxamaklariga quloqlar va şokildalar yopiştiriladi. Bir oz vaqt quritilgandan söng boşamak va bslamaklar ip b-n egib boğlanadi. Şamolda ovoz çiqarib turişi uçun boşamakka dardirak yopiştiriladi. Nizomlar ötkazilib, ipga boğlanadi.
Laylaki V.ni yasaşda kvadrat şakldagi mato yoki qoğozga avval diagonali böyiça örtamak yopiştiriladi. Söngra ikkinçi diagonali böyiça qamişni egib yopiştiriladi. Nizomning bir uçi örtamak b-n egilgan qamiş tutaşgan joyga, ikkinçi uçi esa örtamakning egilgan qamiş uçlaridan ötgan çiziq b-n tutaşgan joyga boğlanadi. V. aerodinamik sirtining simmetrikligi buzilgan bölsa, beş qamişlisida şoxamaklarning pastki uçlariga ip boğlanib, ipning örta qismiga, laylakida esa örtamakka dum boğlanadi.
V.ning quroq deb ataladigan turi katta bölib, qalin qoğoz yoki yupqa matoga sambittol, behi yoğoçi, reykani yelim b-n yopiştirib yasaladi.
V. qadimdan ma'lum bölib, ayniqsa Xitoyda juda taraqqiy etgan. 19-a. oxiri—20-a. boşlarida V.dan atmosferaning yuqori qatlamlarini tekşirişda, joylarni suratga olişda va sport maqsadlarida foydalanişgan. Aviatsiya, uçiş apparatlarining rivojlanişi b-n V.dan faqat sport va öyin maqsadlarida foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВАРРАК — шамолда учириладиган ўйинчоқ. Сиртига шамол босими таъсир этиши натижасида ҳавога кўтарилади. Асосий қисмлари: қамишларга таранг тортилган мато ёки хитой қоғоз (аэродинамик сирт), чиллакка (ғалтакка) ўралган ип, В.ни ипга улайдиган низомлар, В.ни осмонда муаллақ тутиб турадиган шокилдалар ёки дум. В.лар турли шаклларда ясалади. Шаклига кўра, В. беш қамишли (оддий), икки қамишли (лайлаки), сиртларининг шакли бўйича бир текисликли ҳамда кўп текисликли (аждарсимон) ва б., шокилдалари турига кўра икки, уч, қатор шокилдали ва думли хилларга бўлинади. Катта-кичиклигига кўра оддий ва катта (қуроқ) В.лар бўлади. Оддий беш қамишли В.ни ясашда қоғоз ёки мато тўғри тўртбурчак шаклда бичилади. Қамишлар бир хил йўғонликда йўнилади ва бичилган хитой қоғозга елим б-н аввал ўртамак, кейин бошамак 2, беламак 3, шохамак 4 лар ёпиштирилади. Сўнгра беламакка туморча, шохамакларига қулоқлар ва шокилдалар ёпиштирилади. Бир оз вақт қуритилгандан сўнг бошамак ва бсламаклар ип б-н эгиб боғланади. Шамолда овоз чиқариб туриши учун бошамакка дардирак ёпиштирилади. Низомлар ўтказилиб, ипга боғланади.
Лайлаки В.ни ясашда квадрат шаклдаги мато ёки қоғозга аввал диагонали бўйича ўртамак ёпиштирилади. Сўнгра иккинчи диагонали бўйича қамишни эгиб ёпиштирилади. Низомнинг бир учи ўртамак б-н эгилган қамиш туташган жойга, иккинчи учи эса ўртамакнинг эгилган қамиш учларидан ўтган чизиқ б-н туташган жойга боғланади. В. аэродинамик сиртининг симметриклиги бузилган бўлса, беш қамишлисида шохамакларнинг пастки учларига ип боғланиб, ипнинг ўрта қисмига, лайлакида эса ўртамакка дум боғланади.
В.нинг қуроқ деб аталадиган тури катта бўлиб, қалин қоғоз ёки юпқа матога самбиттол, беҳи ёғочи, рейкани елим б-н ёпиштириб ясалади.
В. қадимдан маълум бўлиб, айниқса Хитойда жуда тараққий этган. 19-а. охири—20-а. бошларида В.дан атмосферанинг юқори қатламларини текширишда, жойларни суратга олишда ва спорт мақсадларида фойдаланишган. Авиация, учиш аппаратларининг ривожланиши б-н В.дан фақат спорт ва ўйин мақсадларида фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.