Varvarizmlar

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 49-b. — ziyouz.com

Varvarizmlar (yun. barbaros — aynan ajnabiy) — ma'lum bir tilga çet tillardan kirib kelgan, tilda töla özlaşmay, yotligi bilinib turadigan söz va iboralar. V. asosan sözlaşuv uslubiga xos, tilning adabiy meyorini buzadi va uning asosiy luğat tarkibiga kirmaydi. V.dan ba'zan badiiy adabiyotda mahalliy muhitni beriş, obrazlarni xoslaştirişda foydalaniladi. Mas., V. iyemni («Xanka», «Tanka»), pulni («kökidan» bormi — dollar bormi), lavozim va şaxsni («mer», «şef», «bos», «baron») va h.k.ni anglatadi, şuningdek mazax kilişda foydalaniladi. Özbek tili dav-lat tili maqomini olgaç, turli tillar-dan, ayniqsa rus tilidan kirgan V.dan («madam», «bratan», «zemlyak», «paxan», «dedulya» va b.) özbek sözlaşuv tili faol tozalana boşladi.

VARVARLAR — yunon va rimliklar tomonidan ularga nisbatan tuşunar-siz tilda sözlovçi va begona madani-yatga mansub barça özga yurtliklar (ger-manlar va b.)ga berilgan nom. Antik davrdagi V. tuşunçasi xristianlar Vizantiyasi va Ğarbiy Yevropada ham özlaşib ketib, bu yerlarda «xudosiz» degan ma'noni anglatgan. Majoziy ma'noda — qöpol, madaniyatsiz, bağ-ritoş kişilar. VARVARLIK — q. Vahşiylik. VARGAS (Varqas) Jetuliu Dornelis (1883.19.4, San-Borja -1954.24.8, Rio-de-Janeyro) — Braziliya prezidenta (1930-45 va 1951-54). 1937 y. faşistlar Italiyasidagi kabi «yangi davlat» tuzumi örnatgan. 1945 y. Braziliya trabalistlar (işçilar) partiya-siga asos solgan. Sanoatda davlat sek-torining taraqqiy etişiga imkon bergan.

VARD (suğdiyça — buta, şox-şabba) — dare özanlari va ulardan boşlangan yi-rik tarmoqlar oqimini tösib, kanallarga suv çiqarişda foydalaniladigan şox-şabba örami. V. atamasi Xorazmda «navard», Zarafşon vodiysida «navola», Farğona vodiysida «öluk», Çirçiq hamda Sirdaryo vohalarida esa «qorabura» şakllarida talaffuz etiladi. Bu atamalar «şox-şabba örami» ma'nosini anglatib, ulardan suv xöjaligida qadimdan keng foydalanib kelingan.

V.lar, orasi toş, çim va şağal b-n töldirilgan silindr şaklidagi şox-şabba va qamiş örami bölib, yulğun navdalaridan eşilgan belboğlar b-n uç yoki tört yeridan mahkam boğlab yasalgan. Manbalarda ta'riflanişiça, V.lar öramining aylanasi 3—4 kişining quçoğiga teng bölib, oğirligi 50 kg dan 2—3 t gaça yetgan. Muhammad Yusuf£ayonmmning yozişiça, Amudaryoning yirik tarmoqlari: Çumanoy, Çanglibosuv va Tersoqar özanlarini boğlaş uçun taşlangan har bir navardning uz. 60 gaz, aylanasi 20—30 gazga yaqin bölgan. Navard yoki qoraburalardan boş töğonlarni qurişdan tortib, qirğoqlarning suv öpirib ketgan joylarini tiklaş-gaça bölgan işlarda keng foydalanil-gan. Çunki ular irrigatsiya xöjaligi uçun texnikaviy jihatdan juda qulay va suvga çidamli uskuna hisoblangan.

Ad:. Muhammadjonov A., Özbekistonning qadimgi gidrotexnika inşootlari, T., 1997.

Q.: Vahşiylik

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ВАРВАРИЗМЛАР (юн. barbaros — айнан ажнабий) — маълум бир тилга чет тиллардан кириб келган, тилда тўла ўзлашмай, ётлиги билиниб турадиган сўз ва иборалар. В. асосан сўзлашув услубига хос, тилнинг адабий меъёрини бузади ва унинг асосий луғат таркибига кирмайди. В.дан баъзан бадиий адабиётда маҳаллий муҳитни бериш, образларни хослаштиришда фойдаланилади. Мас., В. иемни («Ханка», «Танка»), пулни («кўкидан» борми — доллар борми), лавозим ва шахсни («мер», «шеф», «бос», «барон») ва ҳ.к.ни англатади, шунингдек мазах килишда фойдаланилади. Ўзбек тили дав-лат тили мақомини олгач, турли тиллар-дан, айниқса рус тилидан кирган В.дан («мадам», «братан», «земляк», «пахан», «дедуля» ва б.) ўзбек сўзлашув тили фаол тозалана бошлади.

ВАРВАРЛАР — юнон ва римликлар томонидан уларга нисбатан тушунар-сиз тилда сўзловчи ва бегона мадани-ятга мансуб барча ўзга юртликлар (гер-манлар ва б.)га берилган ном. Антик даврдаги В. тушунчаси христианлар Византияси ва Ғарбий Европада ҳам ўзлашиб кетиб, бу ерларда «худосиз» деган маънони англатган. Мажозий маънода — қўпол, маданиятсиз, бағ-ритош кишилар. ВАРВАРЛИК — қ. Ваҳшийлик. ВАРГАС (Varqas) Жетулиу Дорнелис (1883.19.4, Сан-Боржа -1954.24.8, Рио-де-Жанейро) — Бразилия президента (1930-45 ва 1951-54). 1937 й. фашистлар Италиясидаги каби «янги давлат» тузуми ўрнатган. 1945 й. Бразилия трабальистлар (ишчилар) партия-сига асос солган. Саноатда давлат сек-торининг тараққий этишига имкон берган.

ВАРД (суғдийча — бута, шох-шабба) — даре ўзанлари ва улардан бошланган йи-рик тармоқлар оқимини тўсиб, каналларга сув чиқаришда фойдаланиладиган шох-шабба ўрами. В. атамаси Хоразмда «навард», Зарафшон водийсида «навола», Фарғона водийсида «ўлук», Чирчиқ ҳамда Сирдарё воҳаларида эса «қорабура» шаклларида талаффуз этилади. Бу атамалар «шох-шабба ўрами» маъносини англатиб, улардан сув хўжалигида қадимдан кенг фойдаланиб келинган.

В.лар, ораси тош, чим ва шағал б-н тўлдирилган цилиндр шаклидаги шох-шабба ва қамиш ўрами бўлиб, юлғун навдаларидан эшилган белбоғлар б-н уч ёки тўрт еридан маҳкам боғлаб ясалган. Манбаларда таърифланишича, В.лар ўрамининг айланаси 3—4 кишининг қучоғига тенг бўлиб, оғирлиги 50 кг дан 2—3 т гача етган. Муҳаммад Юсуф£аёнммнинг ёзишича, Амударёнинг йирик тармоқлари: Чуманой, Чанглибосув ва Терсоқар ўзанларини боғлаш учун ташланган ҳар бир наварднинг уз. 60 газ, айланаси 20—30 газга яқин бўлган. Навард ёки қорабуралардан бош тўғонларни қуришдан тортиб, қирғоқларнинг сув ўпириб кетган жойларини тиклаш-гача бўлган ишларда кенг фойдаланил-ган. Чунки улар ирригация хўжалиги учун техникавий жиҳатдан жуда қулай ва сувга чидамли ускуна ҳисобланган.

Ад:. Муҳаммаджонов А., Ўзбекистоннинг қадимги гидротехника иншоотлари, Т., 1997.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.